Елтаңба тарихы
жеке
блог

Елтаңба тарихы

Әр елдің өзіндік айрықша нышаны болып есептелетін мемлекеттік рәміздері бар екенін білеміз. Сол рәміздердің ішінде Елтаңбаның маңызы зор. Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерінің маңызы мен ондағы элементтердің қандай мағына беретіні жайында біраз жерде айтылып, жазылды. Десе де, Елтаңбаның тарихы, қалай жасалғандығы, яғни түпкі мәні көпшілігіне беймәлім.

«Елтаңба» деген терминнің өзі неміс тілінен аударғанда «erbe» – мұра деген ұғымды білдіреді. Сайып келгенде, Елтаңба – мемлекетіміздің мирастық нышаны. Елтаңбаның туу тарихы жөнінде Елтаңба авторларының бірі – Шот-Аман Уәлихановтың айтуы бойынша, 1991 жылы 2 қазанда Тоқтар Әубәкіровке алғаш ғарышқа ұшарында шаңырақ пен қанат бейнеленген белгіні қолына ұстатқан. Бір қанатта «Тоқтар», екінші қанатта «Талғат» деген жазу болған. Шот-Аман Уәлиханов бұл тұста «Екеуің – халқымыздың екі қанатысыңдар» дегенді айтқысы келген. Ғарыштың таңбасына айналған белгі кейін толықтырылып, 1992 жылдың басында мемлекеттік рәміздер конкурсы жарияланып, сонда ұсынылады.

Аталған бұл ауқымды конкурсқа 245 жоба ұсынылған. Елтаңба авторлары Шот-Аман Уәлиханов пен Жандарбек Мәлібеков бір-бірін танымаса да, олардың жасаған Елтаңба нұсқаларында қатты ұқсастық байқалған. Соңында екі автордың да жұмыстары басшыларға қатты ұнаған. Авторлар Елтаңба жасауда қазақ халқының тарихына, ұлт мәдениеті мен салт-дәстүріне баса мән беріп, тарихи фактілерге жүгінген.

Елтаңба шеңбер түрінде бейнеленген. Шеңбер – шексіздіктің, тіршіліктің нышаны. Ұлтымызда «Ер – шаңырақ, ел – уық» деген сөз бар. Мемлекеттік Елтаңбадағы басты элемент – киіз үй. Қазақ танымында жастар үйленіп, отау құрған сәтте «үй ішінен үй тігеді» дейді. Яғни оларға өз бетінше өмір сүру үшін киіз үй сыйға тартатын болған. Бұл жерде Елтаңбаға қатысты шығатын негізгі мән – шаңырағымыз КСРО-дан бөлініп шыққан Тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуы.

Көгілдір түс бетінде «Шаңырақ», «Кереге», «Босаға» орналастырылған. Автор «Шаңырағың биік болсын, керегең кең болсын, босағаң берік болсын!» деген қанатты сөздермен ұштастырған. Шаңырақ та, кереге де, босаға да елдіктің нышанын білдіреді. Шаңырақ қашанда ел тұтастығын, отбасы бірлігін білдіреді. «Қара шаңырақ», «шаңырақ құрды» сынды тіркестер де барын білеміз. Ал кереге еліміздің іргесі берік болсын деген мағынада қойылған.

Елтаңбада шаңырақтың екі жағынан екі сақина арқылы түскен қос желбау бейнеленген. Қазақ танымында қатты жел кезінде киіз үйді нығайту үшін желбауға ауыр заттар байланады. Негізінде киіз үйдің ішінде желбау ілініп тұруы керек, бірақ Ж.Мәлібеков Елтаңбада «табалдырықты» нығайту үшін оны сыртқа шығарған.

Уықтар шаңырақты ұстап тұрады, автор бұның біздің елімізде тұрып жатқан түрлі ұлттар екенін айтады. «Шаңырақтың мықтылығы – уығынан» деген сөз бар. Түптеп келгенде, бірліктің, ынтымақтың нышанын білдіреді.

Шаңырақтың оң жағы мен сол жағына тұлпар бейнеленген. Қазақ тарихында тұлпар – батырдың серігі. «Ер қанаты – ат» деп текке айтпаған. Елтаңбаға мән беріп қарасақ, жай ат емес, мүйізді ат бейнеленген. Ж.Мәлібековтің айтуынша, аттың мүйізінде ұлтымыздың дәстүрі көрініс тапқан. Мүйіздер жеті бөлікке бөлінген. Бұл – «жеті ата» дегенді білдіреді. Көп жерлерде елтаңбада «қанатты тұлпар» бейнеленген дейді. Ж.Мәлібеков мұны жоққа шығарады. Елтаңбаға зер салсақ, автор қанат деп ойлап жүргеніміз тұлпардың үлкен, орта және кіші сілтемелері екенін, олар бірігіп, ер-тоқымға енетіндігін айтады. Яғни, бұл үш жүз арасындағы бірігушілікті, келісімді білдіретіндігін алға тартады.

Кіреберіске, яғни босағаның маңдайшасына шаңырақ желбаудан түскен желекке мемлекеттің атауы – «QAZAQSTAN» деп жазылған. Еске сала кетсем, 2018 жылдың 1 қарашасынан бастап Елтаңбадағы «Қазақстан» жазуы латын қарпімен «QAZAQSTAN» деп өзгертілген болатын.

Жоғарғы жағында – бес бұрышты жұлдыз бейнеленген. Шот-Аман Уәлиханов бастапқыда жоғарғы жағында орналасқан жұлдыздың орнына ай мен күнді енгізуді ұсынған. Бірақ елбасы Н.Ә.Назарбаев «әр адамның жол нұсқайтын жарық жұлдызы болсын» деген мақсатта Елтаңбаға жұлдыз қоюды ұсынған. Қазақ танымында «Жұлдызың биік болсын!», «Жұлдызың жарық болсын!», «Жұлдызың жансын!», «Жұлдызың жоғары болсын!» сынды бата-тілектер бар. Түптеп келгенде, «жұлдыздың» астарында біраз ұлтымызға тән мән-мағыналар жатыр.

Тағы бір айтатын нәрсе, Елтаңбаны талқылау барысында «Жұлдыз – Кеңес заманының символы» деп айтқандар да болған. Сонда елбасы Н.Ә.Назарбаев: «Елтаңбадағы бес жұлдызға советтік жүйе қалдығы деп қарауға болмайды. Жұлдыз советтік заманнан да бұрын болған. Қазақта «жұлдызың биік болсын» дейді. Біз тәуелсіздігімізді жаңадан алған мемлекетпіз. Біздің өз жолымыз, өз жұлдызымыз болуы керек», – деп тұжырымдаған.

Мемлекеттік Елтаңбамыз алтын түстес. Ж.Мәлібеков бұл байлықтың, кеңпейілділіктің және әділдіктің белгісі екенін айтады. Бұдан бөлек, Елтаңбада ашық аспанды, бейбітшілікті, берекені айғақтайтын көгілдір тудың да түсі бар.

Сөзімді түйіндей келе, әр қазақ перзенті рәміздеріміздің мәні мен мағынасын, тарихын білуге тиіс екенін айтқым келеді. Елтаңбамыздағы әр элементке тән құндылықтарды сақтай білу – біздің міндетіміз. Ұлттық құндылығымызды, тарихымызды ұмытпайық!

 

Жанатаев Данат, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері,

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің доценті

Әбділла Бақтыгүл, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің

филология факультетінің магистранты