Табиғатты бағындыру құралы ретіндегі ғылым идеясының шығу тегі
жеке
блог

Табиғатты бағындыру құралы ретіндегі ғылым идеясының шығу тегі

Қазіргі ғылыми-техникалық өркениеттің негізгі постулаттарының бірі табиғаттың біз тануға және бағындыруға болатын біртұтас қарапайым заңдарға бағынуы болып табылады.

Бұл идеяға үйреніп қалғанымыз сонша, оның қаншалықты өздігінен түсініксіз екенін түсіну бізге қазірдің өзінде қиын. Ежелгі Антика заманында оны білмеді, ондай түсінік шығыс өркениеттерінде де болмады. Ол Жаңа заманның басында қалыптасты.

Оның жаршысы, насихатшысы ағылшын эмпирист-философы Фрэнсис Бэкон (1561-1626) болды. Оның шығармаларында мүлдем заманауи естілетін ұрандарға тап боламыз, мысалы: «білім – күш». Сондай-ақ ол «адамның екі талпынысы – білім мен күштің – шын мәнінде ортағы бар» дейді.

Бэкон білімді бағалаудың біз үшін түсінікті және қазіргі заманғы идеяларға сәйкес келетін критерийлерін ұсынған болатын. Оның айтуынша, ғылым ілгерілеп, іс жүзінде пайдалы нәтижелер әкелуі керек. Бұл бізді 17-ші ғасырдың басында Бэкон ғылымның мәнін түсінді деп ойлауға итермелейді және бұл оны замандастарынан ерекшелендірді. Бэконға дейін адамдар ғылымды тарихпен де, мәдениетпен де байланыстырған жоқ, оны қандай да бір өзгермейтін тұлға ретінде елестетеді. Дегенмен, Бэкон идеяларының қалыптасуының нақты тарихи контекстіне үндеу олар үшін күтпеген аспектілерді ашты. Адамның табиғатты жеңіп, оны өз игілігі үшін пайдалануға тиіс және шынайы ғылым жаңа біліммен тұрақты түрде өсуі керек деген идеялар ерте заманға тән өте ерекше теологиялық ойлармен байланысты.

Бұл ең өткір діни қақтығыстар дәуірі болды. Протестантизм католицизммен және католиктік теологиямен күресте адам санасының шектеулілігін және оның Құдайдың табиғатын түсіну мүмкін еместігін атап көрсетті. Бірақ ақыл-ойды қолданудың нақты және заңды саласы табиғатты тану болды. «Киелі жазбаларда құдайдың құпиялары туралы және құдайдың құпияларын тануға тырысатындарға қарсы айтылғандар, ешбір тыйыммен қорғалмаған табиғатта жасырын болатын құбылыстарға қате қолданылады. Егер сіз бұл мәселе туралы жақсылап ойлансаңыз, онда Құдай сөзінен кейін натурфилософия (бұл атаумен Бэкон табиғатты эксперименталды зерттеуді түсінеді), ырымшылдыққа қарсы ең сенімді ем және осылайша дінге ең лайықты зат»-дейді Фр. Бекон.

Бэкон өз шығармаларында алхимияны бірнеше рет атап өтеді: «Аталған алхимиктердің алтын жасауға жұмсаған тынымсыз еңбегі мен орасан зор күш-жігері табиғаттың құпиясын ашу үшін де, адамзаттың практикалық қажеттіліктері үшін де өте пайдалы көптеген ғажайып жаңалықтар мен тәжірибелердің алауын жақты», сонымен қатар, алхимиктерді олардың көптеген тәжірибелерінен сенімді қорытынды жасауға мүмкіндік бермейтін кездейсоқ және ретсіз эксперименттері үшін сынайды. Бірақ тұтастай алғанда, Бэкон өз заманының ұлы ретінде алхимияны ғылымның бірі ретінде санады.

Ежелгі философтардан Ф.Бэкон тек ежелгі грек материалистері мен натурфилософтарын жоғары бағалайды. Олардың табиғат сырына терең де нәзік ену және өз санасын заттардың табиғатына бағындыру, табиғатты талдау әдісін құптайды. Сондықтан ол билік ретінде гемеомериясы бар Анаксагорды, әсіресе атомдарымен Демокритті жиі атайды. Перипатетика мен схоластикаға бітіспес дұшпандығына қарамастан Бэкон олардың ықпалынан толық босамайды және өзінің метафизикасының негізгі концепциясын дамыта отырып, ол формалар туралы перипатетикалық ілімді мәңгілік және өзгермейтін табиғи мәндер ретінде түрлендіруден ары қарай әрең барады.

Бэкон өзінің «ғылымдардың ұлы қайта қалыптасуы» жобасы арқылы жан-жақты ойлайды. Біріншіден, білімнің үздіксіз өсіп, байып отыруы үшін көптеген зерттеушілердің үйлесімді ұжымдық жұмысы қажет. Бэкон бұл мәселенің шешімін тағдырға, сәттілікке немесе жекелеген данышпандардың пайымдауларына қалдыруға болмайтынын түсінген. Сол кезде Бекон өзінің эмипирикалық әдісін ұсынған. Оның құрамдас бөліктері:

а) эксперименттік мәліметтерді үздіксіз, тынымсыз, жан-жақты жинау;

б) белгілі бір кесте түріндегі жинақталған мәліметтерді азайту

в) себептер туралы білімді алу үшін қолда бар мәліметтерді әдістемелік және біртіндеп индуктивті жалпылау. Ең жемісті (тіпті практикалық қолдану тұрғысынан) Бэкон байқалатын құбылыстардың себептері туралы білімді қарастырады.

Ф.Бэкон ғылыми танымның мақсаты ежелгі дәуірдегідей табиғатты ойлау емес, ортағасырлық дәстүр бойынша Құдайды түсіну емес, адамзатқа пайда мен пайда әкелу екеніне сенімді болған. Оның ойы бойынша қорытындылайтын болсақ, ғылым – мақсат емес, құрал. Ал адам сол табиғаттың билеушісі.

 

Жанатаев Данат, әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті, философия ғылымдарының кандидаты

Исмаил Анель, әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, физика-техникалық факультетінің магистранты

Советхан Айсана, әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, физика-техникалық факультетінің магистранты