Қаныш Сәтбаев қалай танымал болған?
![Қаныш Сәтбаев қалай танымал болған?](/userdata/news/news_32710/image_l.jpg)
Қаныш Сәтбаев – 1950 жж. аты бүкіл Кеңес үкіметіне белгілі болған геолог ғалым. Ол Қазақ Ғылым Академиясының құрылтайшысы болып, 1945 жылы оның тұңғыш президенті қызметін атқарады. ХХ ғасырдың орта шенінде минерология ғылымдарының докторы Қаныш Имантайұлы Қазақстанның орталық бөлігіндегі табиғи қазба байлықтар шоғырланған ірі кен орындарын ашады. Көп уақыт өтпей оның аты бүкіл Кеңес үкіметіне белгілі болады. Ал Қаныш Сәтбаев қысқа уақытта көп қазба байлықтарының орнын қалай нақты анықтады екен?
Әйгілі ғалым соғыс кезінде немістер Украинадағы жез кендерін басып алған кезде, Қазақстанның орталығынан жез өндіретін кен орындарын ашады. Орыс ғалымдары оның жетістігіне таңдана қарайтын. Олар негізгі білімін ауылда алған ғалымның қысқа мерзімде қалай ірі кен орындарын аша алғанын біле алмай дал болған. Ал мұның құпиясы Қаныш Сәтбаевтың топонимикалық білімінде еді.
Қаныш Сәтбаев жастайынан этнографияға қызыққан. Бала кезінен әртүрлі жер-су атауы туралы аңыз әңгімелерді тыңдап өседі. Ер жеткен соң геология ғылымы саласына қатысты зерттеу жұмыстарымен айналысады. Дегенмен өзінің топонимикаға деген қызығушылығын да жоғалтқан емес. Кейіннен мұның оған орасан зор пайдасы тиеді. Яғни жер атауларына байланысты ірі кен орындарын қысқа мерзімде анықтап, қоғамды жаңа ресурс көзімен қамтамасыз етеді.
Мысалы Алтынқазған, Кенқазған, Ақтас, Елуқұдық, Қайрақты, Жазқазған, Кеңгір, Жезді, Қазансынған секілді жер атаулары белгілі бір пайдалы қазба орнының бар екенін дәйектейді. Қаныш Имантайұлы Қарағанды облысында өмір сүретін ақсақалдардан топонимикалық атаулардың шығу тарихы туралы деректер іздейді. Нәтижесінде ата-бабаларымыздың мыс, қола, темір сынды пайдалы қазбаларды көне заманнан бері пайдаланғаны анықталады. Себебі бұл жер-су атаулары көне заманда қолданысқа енген.
Айта кетсек, ғалымның негізгі ғылыми еңбектері кентасты кендер геологиясы мен Қазақстанның минералды ресурстарына арналған. Жезқазған кенін зерттеу және Орталық Қазақстанның (Сарыарқаның) металлогендік және болжам картасын жасауда көп еңбек сіңірген. Ол ғылымға формациялық металлогендік анализдің кешендік әдісін енгізген.
Ж. Өрісбай