"Балмұздақ, зейнетақы, көкжиек": Ісләм Жарылғаповтың сөз маржандары

Ғалым Ісләм Жарылғапов – балмұздақ, мерейтой, үлгерім, кемеңгер, өркениет сияқты қазақ тілінің қолданысына енген сөздердің авторы. Аудармашы қазақ тіліне 500-ден аса сөз қосқан. Massaget.kz порталы жазушы Өтеш Қырғызбаевтың "Сөз зергері Ісләм Жарылғапов" кітабындағы ғалымның сөзжасам үлгілерін назарыңызға ұсынады.

Мәдениет, әдебиет, баспа ісі және журналистика

афоризм – нақылият
аннотация – таныстырма
антирубрика – қыңыршын
воспоминание – естелік, есжазба
высказывание – ұлағат
вырезка – қиынды
выдержка – үзім
гонорар – қаламақы
графоман – жазғақ
деталь – тетік
диктор – жарияшы
договор – шарттаспа
доктрина – қағидат
духовой оркестр – деморкестр
живопись – сырсурет
заголовок – айшықтама
издатель – баспагер
изречение – нұрлығат
изобретение – өнерлеме
исследование – зерттеме
источник – деректеуіш
информационное сообщение – мәлімдеме хабар
индукция – өрілгі
интервью – тілдеспе
ирония – әжуа
критика – сыният
критика – парақтама
критик –  парақтамашы
комедия –  күлдірме
комментатор – аяншы
концерт – сауық
летописец – жылнамашы
лектор – дәріскер
лингвист – тілбілгір (тілгер)
линия – сілем, жолақ
мемуар – жадира
мемуарист – жадирашы
мудрословие – данасөз
название – атамал
надпись – бетжазба
наставление – таным
некролог – қазанама
новелла – шертпе
образ – тұлға
оправа – ілдірік
оркестр – ойнауыт
отражение – сәулеңке
памфлет – шақпал
пегас – пырақ
подписка – жазылым
перевод – туындама
переворот – төңкеріс
принцип – басқағида, түптұрғы
предисловие – беташар
пристав – бегеуіл
пролог – бетжабар
процесс – ағым, барыс
повесть – хикаяла
подписка – жазылым
подшивка – тігінді
подписчик – жазылушы
поэзия – жырзия
постановщик – қойымпаз
писун – жазбашы
писака – жазақ
практика – істемел
публицистика – жаранғат
псевдоним – лақапат
режиссер – үйреткер
рецензия – баға
романтик – өртжүрек
сарказм – кекетпе, кескілеме
сатира – мысқыл
стихотворение – тебіренбелеуіш
стиль – үнүлгі
слушатель – тыңдарман
сноска – балағнама
творение – туынды
творец – өнерпаз
творчество – өнерлік
теория – милыамал
уточнение – дәлелдеуіш
фраза – сөзгін
цитат – нақылият (афоризм)
цитата – жүгінгі
читальня – оқу үйі, оқу залы, оқухана
читатель – оқырман
шарж – әзіл
эстетика – әдемиет
эпиграф – айдарша
юбилей – мерейтой
юбиляр – мерекей
юмор – сықақ

Ғылым-білім

археология – баяғия
архитектура – күмбезие
арифметика – сыйпырия
аристократия – білгірбилігі
астрономия – аспания
альпинист – асқаршы
альпинизм – асқаршылдық, асқарпаздық
атом – зәре
балкон – кебежай
виртуоз – кемеңгер
галактика – күншырақ, шырағият
география – жержазия, жағырапия
геология – кенше
гений – кемеңгер
геолог – кенгер
горизонт – көкжиек
геометрия – танабия
гигиения – тазалия
горшок – түбекей
государство – мемлекет
держава – дәулекет
демократия – бұқара билігі, бұқарашылық
диктант – жаджазу
дизайнер – өрнекші
диктовка – жатжазба
дух – рухия
догадливость – көрегендік
естествознание – табиғат, жаратия, табиғатбілгілік
живопись – сыршырай
зависимость – тәуелділік
законодательство – заңият
зодчество – сәулет
историография – табиғатия
источниковедение – дерегие
искусство – өнериет
кавалер – еренгер
клетка – үйкі, үйкін
кодекс – заңиғат
космос – ғарыш
космология – әлемие
космонавт – ғарышкер
компас – құбылнама
континент – жержаһан
культура – мәдениет
кухня – қазанжай
литературоведение – әдебиетие
материк – анажер
материя – затия
математика – есебие, есебиет
медаль – белгішен
микрорайон – бүйреккент
мостовая – жолкөше
наркоман – уаншыл, уанқор, мәңгірік
орбита – шарай
ономастика – намия (намия)
показатель – көрсеткіш
педагогика – тәлімие
правоведение – заңтаным
прикладные знания – кәдегелі білім, білимият
природоведение – табиғатия, табиғатзерткілік
премия – сыйлық
программа – мұратнама
психология – жания
понятность – алғырлық, ұғынғыш
пьянство – маскүнемдік
ракета – зымыран
разум – зерде
речетворец – тілзергер
революция – төңкеріс
робот – құлтемір
ростовщик – өсімқор
рудник – кеніш
самолет – ұшағын
стереометрия – көлемше, танабия
сознание – сана
соотношение – өзара қатынас
спутник – зымыран
способность – зейінділік, қабілеттілік
тригонометрия – бұрышия,  көлемше
трудоведение – еңбекие
траектория – жанкөше
толковость – естілік
успеваемость – үлгерім
форум – ойалқа
целина – тыңжер
целинник – тыңжерші
цивилизация – өркениет
энциклопедия – данакітап, шаркітап
эстетика – әдемиет
юбиляр – мерейгер
юрисдикция – заңия
языковедение – тілзерттілік, тілзертие
языковед – тілзерткер, тілгер
ядро – түйіршін

Денсаулық сақтау саласы

врач – емші
фармацевт – дәрігер
рак – бейдауа
аптека – дәріхана
аптекарь – дәріші
давление – қан шіреуі
дезинфекция – бұқырлау
здравница – сауықжай
карцер – көрлақат
массаж – ысқын
массажист – ысқыншы
ознобление – домбығу
отморожение – үсу
проказа – алапес
санитария – саулығат
медсестра – хайрия
смотр – сарап
укол – шанышпай
урина – зәр
чума – бықпырт
эскулап – тәуіп, емсек

Жеміс-жидек, көкөніс атаулары

баклажан – бөтеге
дача – саябақ
лимонка – жұмыршақ
овощь – қаула
огород – қаулан
цитрус – зәмдәм

Дін, иман

библейская – інжіл, тәжір
парадиз – ұжмақ
рай – пейіш
храм – ғибадатхана
эдем – жаннат
эреб – қараңғы көр, дозақ
эльфы – қырық шілтен

Мінез-құлыққа қатысты атаулар

безвольный – жасық
взаимоуступка – көніспе
вежливый – әдеп
малодушный – ез
козодой – байқұс (птица)
компромисс – ымыра
кочеряжиться – бәлдену, бәлсіну, бұлдану
стыдливость – иба
уступка – көніс
энтузиаст – құлшынгер

Іс-қағаз, құжатқа қатысты атаулар

акварель – шырынбояу
орбитр – сарапшы
блокнот – дәптершін
декларация – үнғат
дневник – күнделік, күнжазбал
договор – бәтуа
документ – сендіргі
заседание – отырыс
заявление – мәлімдеме
заключение – байлам
записка – тілхат
источник – деректеуіш, деректемел
календарь – жылайна, жылжарғы
коммюнике – мазмұндама
командировка – рәсімжол
летопись – жылжазбал, жылнама
летучка – ілезгін
листовка – үнхат
предположение – ұйғарым
получатель – алушы
поощрение – көтермелеу, көтеру
правка – түзетін
приговор – үкім
приказ – бұйрық
пункт – тармақ
постановление – қаулы
расписка – қолхат
разговорник – сөйлеуіш
распоряжение – әмір
резолюция – қарар
решение – шешім
сбор – жиылым
справка – анықтама
справочник – анықтауыш, анықтамал
словарь – сөзтіл, сөзбілмел, сөзбіл
словник – сөзен, сөзтізбел
соглашение – келісім
совет – кеңес
сессия – елалқа
съезд – шоңалқа
слет – ұшпыл
собрание – жиналыс
совещание – мәслихат
статья – бап
таблица – кесте

Кәсіп түрлері, мамандық иелері

аэронавт – әуегер
борец – күрескер
бухгалтерия – қисабия
ветеран – тарлан
воздушный корабль – әуе кемесі
выпускник – бітіргін
деятель – қайраткер
заочник – сырткер
изобретение – шеберлеме
кондуктор – жолғабыл
конструктор – ісмерлеуші
космос – ғарыш
космонавт – ғарышкер
коллектив – ұжым, қауым
летописец – жылнамашы
летчик – ұшаман
личность – қасиеткер, тұлға
магия – арбауыштық
мародер – қорқау
награда – сыймерей
организация – ұйым
оратор – шешен
отличник – саңлақ
обыватель – ұсақ адам, пенде
офицер – әскербасы
пациент – емделгер
президиум – төралқа
председатель – төраға
правление – басқарма, басалқа
планер – ұшауын
рыцарь – ерсері, саңлақ, тарлан
смена – кезектеспе
таможня – жүкөткерлік
труженик – еңбеккер
товарищ – жолдас
управление – басқарма
шахта – қауза
шахтер – қаузар

Күнделікті тұрмыста қолданылатын сөздер

орбитр – сарапшы
борозда – атжал
ветеран – ардагер
венок – гүлгүл
вилла – жанатжай
венец – тәжігүл
благовестие – сүйінші
вокзал – жолхана
гон – жаңғырық
гнет – қысымшылық
гостиница – мейманхана
гроб – тақтажай
детсад – бөбекхана, бөбекжай
детясли – сәбихана
девиз – ұран
дом отдыза – дамылжай
доверенность – сенімхат
диалект – жергілтшіл
доброе утро – таң талайлы
добрый день – күн шырайлы
дровни – жалпақ шана
жилище – баспана
задор – өжет
заслуга – еңбегі сіңген
зарядка – бойжазба
зритель – көрермен
земляк – жерлес
землянин – жергін
записка – тілхат
интернат – шәкіртхана
инстинкт – мауық, жеңсік
извозчик – кірекеш
кнопка – түйешек
кретчетка – тарғақ
кресло – тарғақ
кресло – орынтақ
курорт – дауажай
кувшин – көзе
кустарный – қолөнер
кожаный пояс – кісе
лагерь – қолқос
веер – көген
леса – сатшақ
личность – қасиеткер, тұлға
лента – шашбау
матрона – бәйбіше
мастерская – шеберхана
масштаб – ая, өре
мастер – ісбегі
мебель – жиһаз
мещанство – көртышқандық
местюк – терлік
морг – өлікжай
мутовка – піскек, қаламша
надел – сыбаға
несун – жымқырғыш
низость – пасықтық
обоз – кіре
ожерелье – алқа
объект – көздемел
обои – түсқағаз
открытие – ашқылық
отражение – сәулеңке
пахва – құйысқан
паперть – өмілдірік
парад – шерует, сәният
переписка – хаттама
полка – сөре
приобретение – олжа
подвал – еденұра
похмелье – зеңу
пляж – жағажай
погреб – ұрасарай
посетитель – келуші
протекционизм – сыбайластық
предпосылка – қажет жағдай
приемная – қабылхана
ростовщик – ақшажалдар
резец – кесуіш, отауыш
ритуал – рәсім
стимулирование – ынталандыру
скамья – тұғырық
скрытое – бұғынды
склад – қойма
семья – жанұя
сыромят – қайыс
страсть – зауық, қызбай
спонсор – демеуші
телевизор – теледидар
туалет – дәретхана
крестьянин – шаруа, шаруагер
хозяйственник – шаруашы
цех – бөлтек
чемодан – жағлан
черносотенец – қарабет, қаражүзді
шаблон – қалып

Әскери атаулар

доброволец – тіленгер
кавалер – еренгер
кавалер медали – белгішен еренгері
медаль – белгішен
орден – мерейшен
рыцарь – ерсері, саңлақ, тарлан

Спорт атаулары

акробатика – шырқатпай
болельщик – жанкүйер
гимнастика – шынықпал
гимнаст – шынықгер
зарядка – ширатпал, ширамал
зарядник – ширангер
каток – мұзат
коньки – тағанат
конькобежец – тағанатшы, сырғанақшы
крекет – құрыштақ
спорт – шынықтамал
спортсмен – құрышкер
физкультура – сымбатпал
физкультурник – сымбаткер
физвоспитание – тәнтәлімі
физвоспитатель – тәнбегі

Тағам, жеміс-жидек, сусын атаулары

антрекот – қабырғашын, сүбет, сүбекет
баранина – қойшын
бефстроганов – жоңқал, жоңқалтай
битки – күлшет
бифштекс – қуырғат
буфет – асадал, нәржай
биточки – қойшын
верблюжатина – түйешін
винегрет – дәмила
вино – балшарап
водка – усу
выпивка – ішкілік
гарнир – дәмдемел
грудинка – төсет
говядина – сиыршын
гусятина – қазыншын
гуляш – қабырғаш, турамыш
дичь – құсыншын
завтрак – таңтағам
закуска – дәмжем
закусочная – аужалма
запеканка – ұйысқат
заливное – ұйымал
кабанятина – қабаншын
кабак – ішімхана
капуста – қырыққабат
котлета – кісетай
колбаса – шұжыған
колбасные изделия – шұжығият
коньяк – наршарап
курятина – тауықшын
лангет – тілшей, тілшекей
меню – тағамат
молочный шоколад – сірне
мороженое – балмұздақ
ночной ужин – түнтағам
натуральная отбивная котлета – шыламасыз жанышпал кісетай
обед – түстағам
отбивная котлета – жанышпал кісетай
омлет – уызқұймақ
помидор – қызанақ
перепелятина – бүлдірешін
поросятина – торайшын
приправа – дәмдем
приятность – дәмзәм
рагу – бұқтырық
ромштекс – тілімет
ростбиф – қуырмет
рубленная котлета – илемел кісетей
салат – дәміздік
сарделька – шұжыген
солянка – еткөже, қышқылтай
сосиска – шұжықай
сухари – қаудырнан
столовая – асхана
телятина – бұзаушы
творог – ежгей
ужин – кештағам
утятина – үйрекшін
холодец – ұйық
фрукты – миуа, жеміс
химозин – мәйек
шашлык – шыжғырық
шампан – аққайнар
шницель – кісешет
шницель отбивной – жанышпал кісешет
эскалоп – сұрпет
яичница – уыздық

Тау-тас, жер аттары және өсімдік атаулары

артезиан – атқын
бассеин – айдын
белена – меңдуана
бузина – ырғай
бук – шәмшәт
борщевик – балдырған
венец – тәжгүл
водопад – құстасқын, ортасқын
гармала – адыраспан
гелиантус – күнгүл
горчак – укекіре
горичник – сары кекіре
горец птичий – сары кекіре
гребенщик – жыңғыл
гладиолус – жылангүл
горизонт – көкжиек
дернига – сасық қурай
дорема (дерн) – шым
дурман – сасық меңдуана
ермен – қара жусан
евустия – қияқ
колдан – селеу
ковыль – көде
козлец – таусағыз
костер – арпабас
клюква – мүкжидек
кокушник – көкекшөп
крапива – қалақай, усойқы
коклюш – көксау
кипрей – шайқурай
кипарис – сауырсын
ледник – мұзар
лотос – ақшагүл
любка – жұпаршөп
липа – жөке
лилия – биязгүл
лиственница – тасқарағай
мать-мачеха – өгейшөп
могар – күрең қонақ
меридиан – шырмауыл
медный купорос – тотияйын
мята – жалбыз
мышьяк – күшала
овсяница – бетеге
овеюг – қарамық
осока – құрақ, раң
пальма – жәмшит
параллель – құрсауыл
полынь эстрагон – шыралжын
полынь цитварная – дәрмене
пикномин васильковый – кекіре
перистовая триострница – селеу
перекати-поле – қаңбақ
пырей – бидайық, мысыққұйрық
плато – жон, үстірт
пихта – майқарағай
плевел – үйбидайық
селин – селеу
сирень – бөртегүл
стародубка – жанаргүл
сорго обыкновенное – қонақ
сорго-дурра – қызғылт қонақ
солончак – тақыр
суша – қара жер, құрғауыт
тополь водопадный – ақтораңғы терек
тополь сизолистый – тораңғыл
ферула – сасыр
фонтан – шапшын
чертополох – түйеқарын
чумиза – боз қонақ
эдельвейс – еңлікгүл
экватор – белдеуіл
ясень – шаған

Асыл тас, інжу-маржан

александрит – құбылтас
белый кварц – ақ тас
бисер – маржан
бриллиант – гауһар тас
жемчуг – інжу
изумруд – меруерт
камни поделочные – қыстас, істас
камни точильные – қайрақ тас, білеутас
красный кварц – қызыл тас
малахит – көктас
мрамор – мәрмәр
ожерелье – алқа
опал благородный – ақық тас
перл – інжіл
перламутр – танатас
рубин – лағыл
самоцвет – жарқылдауық тас
сланец пятнистый – теңбіл тас
фарфор – кірлен
хрусталь – сутас
якут – жақұт
яхунт – жақұт тас

Аң, құс, жануарлар атаулары

акула – шабаған
альбатрос – наршағала
альбинос – ақ қарға
буйвол – енеке
вертушка – зырылдауық
выжлец – арлан тазы
горная куропатка – ұлар
жеребец-осел – әңгі есек
зебу – зеңгі
крупный скот – ірі қара
крупный рогатый скот – мүйізді ірі қара
коростель – тартар, шәукілдек
кобчик – күйкентай
коршун – кезқұйрық
крыкунь – барқылдауық құс
крайт – қара жылан
мамонт – мамыт
мангуст – ілбісін
нетель – қысыр, бойдақ
ослица – мәшін
подгрудок – әуке
подпаховая подгруппа – айыл, шап айыл
перепел – бөдене, бытбылдақ
пустельга – бөктергі
стрепет – безгелдек
солонгой – сарышұнақ
сыч – байғыз
телюга – шілік
чеглок – жағалтайқұс
чибис – қызғыш
эпиорнис – самырық
ягнятник – күшіген
як – қодыс

Бөлісу:
Пікір қалдыру үшін сайтқа кіріңіз
Өзгерту

Соңғы жаңалықтар

Қытайдың ірі смартфон өндірушілері
Қытайдың ірі смартфон өндірушілері
"Абай жолының" қысқаша мазмұны. II том, "Эпилог"
"Абай жолының" қысқаша мазмұны. II том, "Эпилог"
Жылқы жүрісінің түрлері
Жылқы жүрісінің түрлері
Пәтер сатып аларда ескеретін жайттар
Пәтер сатып аларда ескеретін жайттар
Алматыда журналистер аллеясы ашылды
Алматыда журналистер аллеясы ашылды
Әмиянға салуға болмайтын 7 зат
Әмиянға салуға болмайтын 7 зат