Атамекен жерінен ешқайда жер аудармай оралман атанған қазағым
жеке
блог

Атамекен жерінен ешқайда жер аудармай оралман атанған қазағым

    Өзбекстан республикасы,Ташкент облысы Бостандық ауданы (қазіргі Бустонлиқ) қазақтары қалайша оралман атанды?

    Өзбекстаннан келген қандастар Атажұртқа қоныс аударғанда, оралман атанып өз қазағыңнан  "сатқын", "қашқын" деген сөз есітемін деп еш ойламаған. Қазақ жерлестеріміз де, артық кетіп қалғанын білмесе де керек.

Сонымен қандастарымыз қалайша оралман атанды?

Ең алғаш оралман деген кім? Оралмандар  20-шы және 30-шы жылдары, саяси қуғыншылықтан, репрессиядан, аштық пен коллективизациялаудан қашып, Совет Одағын тастап кеткен азаматтардың тұқымдары. Олар Қытай, Монғолия, Индия, Ауғанстан, Иран, Турцияға қоныс аударған.

Ал енді, Бостандық ауданы жайында тоқталып өтсек.

Бостандық ауданы 1956 жылға дейін Қазақстанның қазіргі Түркістан облысының әкімшілік құрамына қарап келген. 1956 жылғы 13 ақпандағы КСРО Жоғарғы Кеңесі  Президиумының «Қазақ КСР-і мен Өзбек КСР-інің арасындағы шекараларына жекелеген өзгерістер енгізу туралы» Қаулысымен Бостандық ауданы түгелімен Қазақ КСРі құрамынан Өзбек КСРі құрамына берілген.

Өзбектер  Бостандық ауданын сұрап, Мәскеуге бірнеше рет хаттар жіберген. Ол кезде Өзбек КСР-нің бірінші хатшысы Мухитдинов болатын. Ол мынадай себептерді алға тартты.: "Біріншіден, Қазақстан бұл ауданға Ташкент арқылы қатынайды (жол болмаған) Екіншіден, мақта саламыз, мал көбейтеміз, экономиканы көтереміз" деп өзбектер осынау шұрайлы өлкені әйтеуір бір сылтаумен қолға түсіргенше жанталасқан.

КОКП Орталық Комитетінен облысының Бостандық ауданын Өзбекстанға беру жөнінде ұсыныс енгізіңдер деген нұсқау болды. Осы мәселе жөнінде Ж.Тәшеновтің төрағалық етуімен арнаулы комиссия құрылды. Оның құрамында М.Бейсебаев, С.Дәуленов, Х.Арыстанбеков, А.Морозов, В.Гогосов, В.Шереметьевтер болды. Комиссия жергілікті жағдайды жете зерттеп, "Өзбек КСР-не Мақтаарал ауданының кейбір бөліктерін беруге келісеміз, ал Үкіметтің Бостандық ауданын беру туралы өтінішін негізсіз деп санаймыз" деп шешім шығарады. Бостандық ауданының жері мал өсіруге қолайлы екендігін, құрылыс материалдарын өндіруге, су-энергетикалық қорларының молдығы, қорғасын, көмір және машина жасайтын өндірістердің жұмыскерлері демалатын санаторийлер ұйымдастыруға өте қолайлы екендігін ескеріп, бұл ауданды Өзбекстанға беруді өте тиімсіз санады". Оңтүстік Қазақстан облысының Бостандық ауданын Өзбекстанға беру жөніндегі Өзбек КСР-і өкіметінің сұрауын комиссия негізсіз деп есептейді деген хат Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Л.И.Брежневке жіберілді. (М. М. Ерімбетов. АЗАТ газеті. 30 наурыз 2005 жыл).

Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті сол кезде мынадай қаулы қабылдады:  Бостандық ауданына қарасты жердің маңыздылығын жоғары бағалай келіп, ҚКП Орталық комитетінің бюросы  Ж.Тәшенов басқарған арнайы комиссияның қорытындысымен келісті. Бостандық ауданын Өзбекстанға бермеу жөнінде қаулы қабылданды.

1955 жылдың 12 қарашасында Қазақстан басшыларының қарсылығына қарамастан Н.Хрущев қол қойған КОКП Орталық Комитеті Президиумының қаулысы бойынша КСРО Жоғары Кеңесінің Төрағасы К.Ворошилов қол қойған жарлығымен Қазақстанның Бостандық ауданы Өзбекстанға берілді.

Қазіргі уақытта, Бостандық ауданы — Өзбекстанның Ташкент облысының солтүстік-шығысындағы әкімшілік бірлігі. Әкімшілік орталығы — Ғазалкент қаласы. Солтүстігінде Қаржан тауы арқылы Оңтүстік Қазақстанның Қазығұрт ауданымен, шығысында Қырғызстанның Талас облысымен, батысында Ташкент облысының Орта-Шыршық аудандарымен шектеседі. Бұл аудан Тянь-Шаньның ықпалындағы таулы өлкеде орналасқан. Бостандық ауданы өзінің экономикалық жаңғыруын 1963 жылғы өзінің территориясында Шарбақ СЭС-інің құрылысының басталуымен байланыстырады. Сондай-ақ, қазіргі уақытта Бостандық ауданының территориясында Ташкент пен Өзбекстанның басқа да қалаларының тұрғындары үшін санаториялары және басқа да демалыс орындарымен танымал.

Айнала Батыс Тянь-Шаньның биік және орташа таулары - Қаржантау, Өгем, Талас Алатауы, Піскем, Шатқал, Шымған тау жоталары жүйесі қоршап жатыр. Ең ірі өзені – Шыршық өзені, және оның сағалары болып табылатын Піскем, Шатқал, Өгем секілді бірнеше өзендер ағып өтеді. Аудан территориясының солтүстік-шығыс бөлігін орай Өгем-Шатқал табиғи ұлттық паркі орналасқан. Шымғанда тау шаңғысы базасы бар.Халқының этникалық құрамы негізінен өзбектер, қазақтар, тәжіктер.

Ауданның әкімшілік орталығы - Ғазалкент қаласында, Домалақ, Қараманас, Абай,  Айдаралы, Жаңа ауыл, Табақсай, сынды қазақ ауылдарында қазақ тілінде оқытылатын мектептері бар.

Қазіргі таңда, аядай ауданнан 2 Олимпиада чемпионы, 2 Азия чемпионы, әлем біріншілігі ойындарының жүлдегерлері шыққан.

Міне, енді 1956 жылы халқының 65 пайызы қазақ болған ауданның өзге елге өтіп, қазақтары қазіргі күнде өзге елдің азаматы екендігін біле жүріңіздер.

Қандастарымызға құрметпен қарап, бауырмал болайық, ағайын.

 

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1. Wikipedia. Бостандық ауданы (Өзбекстан), kk.m.wikipedia.org
  2. Қазақ үні, 17 шілде 2018ж. Хрущевтің зорлығы немесе ҚАЗАҚ ЖЕРЛЕРІ ҚАЛАЙ ӨЗБЕКСТАНҒА БЕРІЛДІ?!, https://qazaquni.kz/kogam/87605-hrwshhevting-zorlygy-nemese-qazaq-zherle

 

Данат Жанатаев, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті, философия ғылымдарының кандидаты

 

 Тагаева Айман, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің магистранты