Орта ғасыр араб-мұсылман философиясы: Әл-Кинди
жеке
блог

Орта ғасыр араб-мұсылман философиясы: Әл-Кинди

Орта ғасыр араб-мұсылман философиясы: Әл-Кинди

 

Бүгінгі ғылымда мәдениет дамудың кейбір саласы да Батыстан, Еуропадан бастау алады деген жаңсақ түсінік бар. Шын мәнінде солай ма қарайықшы.

    VII ғасырдың басында Түркістаннан Испанияға дейінгі ұлан-ғайыр территорияға араб шапқыншылық нәтижесінде «Араб халифаты» көп халықты мемлекет пайда болды. Бұл мемлекетте философия жақсы дамыған, көбінесе ежелгі грек философиялық ойлары қарастырылады. V –VII ғасырда схоластикамен қатар араб философиясы дамыды, бірақ оны батыс еуропалық схоластикамен салыстыруға болмайды.

    Араб философиясы ислам дініне негізделген. Құран – ислам дініндегі қасиетті кітап. «Құран» араб тілінен аударғанда оқу деген мағынаны берді. Ал 114 сүреден тұрады. Сунна - Мұхаммед пайғамбардың өмірбаянымен хадис жинақтары. VIII -дан бастап біздің Отанымыздың территориясында Орта Азия халықтардың мәдениеті мен ғылымы қарыштап дамыды. Ол кезде Орта Азия арабтардың VII-VIII ғ.ғ.-ғы шапқыншылығы негізінде пайда болған орасан зор империяның құрамында болатын. Араб халифаты деп аталған бұл феодалдық жаңа мемлекеттердің барлық иеліктерінде мұсылман діні - ислам мен араб тілі тараған еді. Ал ислам дінінің негізін салған Мұхаммедтің мұрагерлері - халифтер билік жүргізгенгендіктен халифат болып аталады. 

     Араб мұсылман философиясының бағыттары: шығыс перипатетизмі, "Таза ағайындар" iлiмi, сопылык iлiм, мұсылман философиясы.

    Шығыс перипатетизмі – араб философиясындағы Аристотельдің идеяларын дамытушы бағыт.

    Шығыстық перипатетизм өкілдері - Әл-Кинди, Әл-Фараби, Ибн - Сина, Ибн Рушд және т.б.

ӘБУ ЖҮСІП ӘЛ-КИНДИ немесе Әбу-Юсуф Иакуб ибн Исхақ әл-Кинди (800, Басра — 860/879) — араб философиясының негізін салушы, араб философы, астрологі, математигі әрі дәрігері, «арабтардың философы» деген құрметті атаққа ие. Өскен жері — Бағдат, Басрада білім алған. Зерттеушілер оның 238 трактаты болғанын айтады. Содан біздің заманға жеткені — 29. Екі бөлімнен тұратын “философиялық трактаттары” Египетте М. А. Әбу-Ридтың басшылығымен 1950, 1953 ж. жарық көрді. Еуропада латын тіліне тәржімаланды.     Әл-Киндидің “Аристотель еңбектері және олардың философияны меңгерудегі қажеттілігі”, “Алғашқы философия туралы”, “Пайда болу мен жойылудың бізге түсінікті себептері туралы” және “Заттың (субстанцияның) бес мәні туралы” трактаттары ерекше бағалы.

   Әл-Киндидің еңбектері философияның дамуына зор ықпал жасады. Италиян ғалымы Карден оны әлемдегі үздік жиырма ойшылдың бірі деп атаған. Ол Аристотель шығармаларын араб тіліне аударып, түсініктеме жазды. Сол замандағы озық дүниетанымдық ағым — мутазилиттер көзқарасына сәйкес әлемнің пайда болуы, жаратылуы туралы құнды пікірлер айтқан. Материя, форма, қозғалыс, кеңістік, уақыт, субстанция, сан, сапа сияқты ұғымдарға терең талдау жасаған. Философияның мақсаты мен қызметі туралы нақты тұжырым жасап, оның білім саласындағы орнын анықтауға үлкен үлес қосқан.

    «Органон» және «Метафизика» еңбектеріндегі мәселелер бойынша бірқатар трактаттар жазды. Ол өзінің дүниетанымына негіз етіп, жалпыға ортақ себептік байланыс идеясын алды. Бұл идея ─ «егер кез-келген бір затты ақырына дейін ой елегінен өткізетін болсақ, онда бүкіл ғаламдық нәрсені айнадағыдай тануға мүмкіндік туады» ─ дейді. Ол ғылыми танудың үш сатысын көрсетіп, бірте-бірте керек жағдайда білімнің ақиқатына жетуге болатынын айтты.

1. Логикалық-математикалық сатыда.

2. Ғылыми жаратылыстануда.

3. Метафизикада (философияда).

    Ол өз уақытында дүниені адамның ақыл-ойымен тануға болады деген революциялық идеяны ұсынды. Оның ойынша танымның көзі және эталоны ─ ақыл-ой.

Әл-Киндидің ерекше ерлігі Аристотель еңбектерін грек тілінен арабшаға аударып, оларға түсінік, герменевтикалық талдау беруінде. Оның айтуынша, философиямен шұғылданбақ болған адам Аристотель еңбектерін танудан бастау керек. Әрине әрбір істің басшысы Алла,- дейді, бірақ білім бұлағы Аристотель еңбектерінде.

 

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Орта ғасыр философиясы.

2. "Зерде" ғылыми-көпшілік журналы,1994, 9 саны.
3. Интернет-ресурстар материалдары (Ulagat.сom).

Данат Жанатаев, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті, философия ғылымдарының кандидаты

 Тагаева Айман, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің магистранты