Мәдени шок
![Мәдени шок](/userdata/blogs/blogs_30312/image_l.png)
блог
Мәдениетаралық байланыс пен тәжірибе жеке адамға ақыл-ой құрылымдарын қайта қарауға, өз көзқарасын ашуға және байытуға, интеллектуалды қарапайымдылық, жеке және кәсіби инвестициялар арқылы мүмкіндіктерін кеңейтуге тамаша мүмкіндіктер береді. Әр түрлі елдерде, әсіресе Еуропада әртүрліліктің маңыздылығының артуына байланысты мәдениетаралық құзыреттерге үлкен мән беріледі. Тиісінше, мәдениетаралық алмасу құралы ретінде мектеп немесе университеттік оқыту мәдениетаралық алмасу құралы ретіндегі рөлі артты. Екінші жағынан, қазіргі заманғы көпұлтты, динамикалық әлемде мәдениетаралық коммуникация мәселелері өте өзекті, өйткені олар әртүрлі халықтардың ұлттық бірегейлігі мен ұлттық ерекшеліктеріне қатысты. Бұл болашақта мамандар мен адамдардың оларды қабылдаушы елде өмір сүргісі келетін басқа мәдениетті шарлауға және мәдениетаралық диалогты қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін құзыреттілік пен білімнің жоғары деңгейіне ие болуын талап етеді. Сонымен, мәдениетаралық қарым-қатынас басқа мәдениеттердің құндылықтарын, сенімдері мен парадокстарын түсінуді, олардың ынтымақтастығы мен өзара тәуелділігін, сондай-ақ "әр түрлі" мәдени құндылықтарға, дәстүрлерге, рәсімдерге, коммуникативті тәжірибеге және мәдениетаралық ауызша және вербалды емес кодтар мен коммуникативті мінез-құлық формаларын сауатты қолдануға деген қызығушылық пен құрметті қамтиды.
Адам білім алу, жұмыс істеу немесе басқа мәселелрмен басқа елге келгенде, ол шетелдік мәдениеттің күшті әсерін сезінеді. Адамдар көбінесе жергілікті діннің, нанымның және дәстүрдің кейбір айырмашылықтарына тап болады. Бір жағынан, мәдениетаралық қарым-қатынас өте жағымды процесс, бірақ екінші жағынан, ол "мәдени шокты"тудыруы мүмкін. Мәдени шок барлық отбасылық байланыстарды, таныс белгілер мен әлеуметтік тектік белгілерді жоғалту нәтижесінде пайда болады, яғни адамдардың күнделікті өмірде қолданатын бағдарлары: адамдардың бір-бірімен амандасуы, қол алысуы, кеңестер немесе тапсырыстар беруі, қоғамдық жерде тамақтану, сауда жасау, хат алмасу, иә немесе-жоқ деп айтылуы, мәлімдемелерді байыпты қабылдау немесе қабылдамау, әзілдерді түсіну. Бұл белгілерге балалық шақта және оқу жылдарында қалыптасқан және адамдар қабылдайтын ортақ тілге немесе сенімдерге негізделген адамдардың ерекше мәдениетінің бөлігі болып табылатын сөздер, жест-ишаралар, мимика, әдет-ғұрыптар мен нормалар кіреді. Мұндай белгілер саналы хабардарлық деңгейінен тыс және басқа мәдениетке енген кезде адамдар бұл таныс белгілердің жойылғанын сезіп, көңілсіздік пен алаңдаушылық сезімін тудырады. Кейін ыңғайсыздық сезімі адамдарды жаңа ортадан бас тартуға және мәдени шокқа алып келеді. Мысалы, егер Сіз Жапонияда қоғамдық көлікпен саяхаттауыңыз кезінде, бөгде шу ерсіз тон болып есептеліндеі. Пойыздағы телефон қоңырауларына жауап беру тіпті әдепсіз болып саналады. Басқа жолаушыларды алаңдатпау үшін барлық құрылғыларды жалғыз қалғанша тыныштық режиміне қоюыңыз дұрыс.
Мәдени шок құбылысы әртүрлі ғылыми зерттеулердің тақырыбы болып келеді. Осылайша, әлеуметтік психологияда біз бұл ұғымның келесі анықтамасын кездестіре аламыз:"мәдени шок - бұл адамның басқа мәдени ортада болуымен байланысты эмоционалды және физикалық ыңғайсыздығы". "Мәдени шок" сөз тіркесінің қалыптасуы антрополог Калерво Обергке қатысты, ол 1960 жылғы мақалада оны адамдардың оғаш немесе бейтаныс жерлерге қалай қарайтынын сипаттау үшін қолданған болатын. Бірақ қызықты тақырыптарға сақтықпен қарау керек және "мәдени шок" термині осы Ереженің жақсы иллюстрациясы ретінде қызмет етеді. Әрине, бұл саяхатшылардың кейбір сезімдері мен тәжірибелерін бейнелейді. Алайда, " шок " сөзін қолдану жаңа жағдайлармен байланыстың жағымсыз жақтарына шамадан тыс назар аударады, мұндай тәжірибелердің қатысушыларға пайда әкелетін салдары болуы мүмкін екенін ескермейді. Осы жылдар ішінде мәдени шок танымал тілде де, мәдениетаралық психологияда да кеңінен қолданылатын терминге айналды. "Мәдениет" термині әр түрлі анықталғанымен, мәдениеттің жалпы мағына ретіндегі принципі олардың барлығына ортақ. Анықтамадан шығатыны, мәдени әр түрлі адамдар арасындағы байланыс маңызды, терең тәжірибелік мәселелерге қатысты бір-біріне ұқсамайтын адамдар арасында болады деп тұжырымдай аламыз. Тағы бір нәтиже - мұндай өзара әрекеттесу жиіркенішті және "мәдени шокты" тудыруы мүмкін, бұл қатысушылардың алаңдаушылығын, ал төтенше жағдайларда қорқыныш пен жиіркенішті тудырады. Терминнің өзі бұл бейімделу қиындықтарын жедел, радикалды, бірақ өткінші деп сипаттағанымен, бұл процесс мәдени шоктан гөрі қарапайым суыққа ұқсайды. Басқаша айтқанда, мәдени шок белгілері көбінесе біртіндеп пайда болады және адам жаңа ортада біраз уақыт өткізгеннен кейін ғана басталуы мүмкін. Зерттеулердің көп бөлігі негізінен теориялық болды және олардың нәтижелерін түсіндіру қиынға соқты. Қазіргі заманғы "мәдени шок" зерттеулері теориялық тұрғыдан әлдеқайда негізделген, әлеуметтік және ішкі детерминанттарды қарастырады және оң және теріс нәтижелерді өлшеуге мүмкіндік береді.
Шетелге шығатын адамдарға арналған көптеген зерттеулер мен ғылыми емес мақалалар мен кеңестер мәдени шоктың тізімін суреттеуге мүмкіндік береді, оған мыналар кіреді: судың сапасы, тағам, тұру жағдайы, жол проблемаларына шамадан тыс сенімсіздікпен қарау; алаңдаушылық; дәрменсіздік сезімі; тілді меңгеруден бас тарту; үйді қатты сағыну. Мәдени шок белгілерінің бұл тізімін К.Оберг жасаған болатын. Осы уақытқа дейін көптеген зерттеушілер мәдени шоктың 45-ке жуық белгілерін сипаттады, олар екі түрге бөлінеді: физикалық (ауру, шаршау сезімі, ұйқының бұзылуы, тамақтану) және психологиялық белгілер (оқшаулану сезімі, қабылдаушы мәдениетті өз азаптарына кінәлау, өзін-өзі аяушылық, ашулану және сенімсіздік қабылдаушы қоғам мүшелеріне, өз денсаулығы туралы алаңдаушылық, үнемі шиеленіс пен күйзелісте болу, алданып қалудан немесе жаңылысудан қорқу, кішігірім оқиғаларға ашулану, қабылдаушы мәдениетті жеңе алмаудың салдарынан өзіне деген сенімділіктің төмендеуі, өзінің мәдени нормалары мен құндылықтарының дұрыстығына байланысты өзіне деген сенімділіктің болмауы, шешілмейтін болып көрінетін күнделікті өмірдегі қиындықтарға байланысты дәрменсіздік пен депрессия және басқалар).
1977 жылы Р. Тафт мәдени шоктың кейбір аспектілерін көрсеткен болатын:
1) адамның психологиялық бейімделу әрекетін білдіретін шиеленіс;
2) достарынан, жұмысынан, жағдайынан (мәртебесінен) және мүлкінен айырылумен байланысты жоғалту сезімі;
3) шетелдік мәдениет өкілдерімен қарым-қатынас жасағысы келмеуі;
4) мәдени айырмашылықтарға байланысты таңдану, мазасыздық, жиіркеніш;
5) жаңа мәдени ортаға бейімделе алмау салдарынан әлсіздік сезімі.
Мәдени шокты тудыруы мүмкін басқа себептері де кездеседі, яғни адам мәдениетті әдеттегідей қабылдаған кезде олардың өздерінің қарым-қатынасқа бірінші болып түсуі кезінде пайда болуы мүмкін. Бұл ғимараттарға немесе белгісіз құстар мен жануарларға қарағанда әлдеқайда тереңірек. Бұл шетелдіктің айналасындағы ең ұсақ бөлшектердің жиынтығы. Мәдени шок керісінше болуы мүмкін, өйткені сіз өз еліңізге мүлдем бөтен жерден ораласыз, онда сіз өзіңізді үйде болғандай сезінуіңіз керек, бірақ оны сезінбеуіңіз мүмкін. Шетелде ұзақ уақыт болу адамды басқа мәдениетте болған уақытында өзгертті, ал қазір оның үй мәдениеті орынсыз болып көрінеді. Енді оған бейімделу әлдеқайда қиын және бұл адамның мінез-құлқы мен психикалық жағдайына көбірек әсер етуі мүмкін. Мәдени шоктың нәтижесі - мақсатты мәдениетке бейімделу немесе жұмыс істеу қабілетінің әлсіздігі. Мәдени шок белгілі бір шетелдік мәдениетте қарым-қатынасқа, оқуға және жалпы жұмыс істеуге кедергі жасайды.
Кейбір авторлар мәдени шок мәселесіне басқаша көзқараспен қарайды. Дегенмен, барлық мәдени байланыстар шатасу, мазасыздық, бағдарсыздық, күдік, тіпті қайғы-қасірет және таныс физикалық нысандар мен әлеуметтік қатынастарды жоғалту сезімі сияқты жағымсыз әсерлермен сипатталады. Ғылым әлеуметтік-мәдени бейімделуді белсенді, бейімделгіш жауап ретінде қарастыратын стресс және онымен күресу әдебиеттеріне негізделген мәдениетаралық байланыстағы аффективті компоненттің кейбір тұжырымдарын ұсынады. 70-80 жылдары кейбір ғалымдар мәдени байланыс әрқашан мәдени күйзеліске әкелмейді деген қорытынды жасаған болатын. Адамдардың екінші мәдениетте тиімді жұмыс істеуі үшін олар жаңа мәдениетке тән тиісті дағдылар мен білімдерге ие болуы керек; яғни олар мақсатты қоғамның тарихи, философиялық және әлеуметтік-саяси негіздері туралы біліп, олармен байланысты кейбір мінез-құлық үлгілерін игеріп, жаттықтыруы керек. Сәтсіздіктің ішкі себебі-шетелдіктердің құзыреттілігне қарағанда, олардың өздерінде жатыр. Сондықтан жеке тұлғаны өзгертуден гөрі жаңа дағдыларды игеру әлдеқайда оңай.
Мәдени шокты көптеген жолдармен жеңуге болады. Адам жаңа мәдениетке бейімделуге көмектесу үшін көп нәрсе жасай алады. Негізгі идеяға сіз жалғыз емес екеніңізді естен шығармау– сіздің хабарласуға болатын адамдарыңыз бар, олар көмектесе алады. Мысалы сіздің отбасыңыз мен достарыңыз, кеңесшілеріңіз, жаңа достарыңыз. Мәдениетіңізден бас тартудың орнына, жаңа ортаға сіңісіп кетудің амалдарын қарастырып, ойлаудың жаңа тәсілдеріне ашық болыңыз. Өзін ғана толыұұанды өзгерту туралы идея өте утопиялы. Адам өзінің жаңа үйіне көшкенге дейінгі барлық тәжірибелер олардың бір бөлігі болып табылады және бұл жағдайларды ерекше етеді.
Мәдени шокты жеңудің басты ережесіне - үйіңізбен байланыста болу және туыстарыңызбен байланысты үзбеу. Интернет, электрондық пошта, ұялы телефоннан мәтіндік хабарламалар, Skype немесе жай телефон қоңырауы шетелдіктерге басқа елде болып жатқан оқиғалардан хабардар болуға және жаңа тәжірибелері туралы айтуға көмектеседі. Мәдени шокты жеңудің кілті - жаңа мәдениетті түсінуге тырысу және өзіңіздің мәдениетіңіз бен оған тиесілі құндылықтардың бір бөлігі бола отырып, жаңа ортада өмір сүрудің жолын іздеу.
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және Саясаттану факультеті
Дінтану және мәдениеттану кафедрасының аға оқытушысы
Кудайбергенов С.Е.
және мәдениеттану мамандығының 1 курс магистранты
Сатыбалдина А.Т.
https://www.kaznu.kz/