Ғылым және жалған ғылым
![Ғылым және жалған ғылым](/userdata/blogs/blogs_27385/image_l.jpeg)
блог
Әл-Фaраби aтындағы ҚaзҰУ прoфессoры, дoцент Жaнатаев Дaнат Жанaтайұлы
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ 1-курс магистранты Ахметова Назым
Ғылым қоғам, мемлекет, нақты адам өмірінде бірінші орын алады. Өркениетті халықтар арасында ғылым адамның мақсатты іс-әрекетінің процесі және нәтижесі ретінде қарастырылды. Ғылымның мақсаты-шындық туралы теориялық және практикалық білімді дамыту және жүйелеу.
Ғылым қоғамдық сананың формасы ретінде жаңа білім алу қызметін қамтиды. Оның нәтижесі - адам қызметінің салалары бойынша жүйеленген білім сомасы. Ғылым нақты шындықты, заттардың мәнін анықтауға арналған. Шындығында зат не болып табылады?
Жалған ғылым (грек. ψευδής — "жалған" + ғылым; сирек: жалған ғылым, квазинаука, балама ғылым, академиялық емес ғылым) — ғылымға еліктейтін, бірақ іс жүзінде ондай емес қызмет. Жалған ғылым мен ғылымның басты айырмашылығы-жалған ғылымның қате мәліметтер негізінде құрылуы және теріске шығару мүмкіндігін жоққа шығаруы, ал ғылым фактілерге негізделген және үнемі дамып келеді.
Жалған ғылым-бұл анық жалған нәрсе. Жалған ғылымды ғылыми қателіктерден ажырату керек. Ғылым мен жалған ғылым арасындағы басты айырмашылық — нәтижелердің қайталануы.
Ғылым-бұл қоршаған әлем туралы объективті, жүйелі түрде ұйымдастырылған және негізделген, білімді дамытуға бағытталған, адамның танымдық іс-әрекетінің ерекше түрі. Бұл қызметтің негізі фактілерді жинау, оларды жүйелеу, сыни талдау және осы негізде жаңа білім немесе жалпылау синтезі болып табылады, олар байқалатын табиғи немесе әлеуметтік құбылыстарды сипаттап қана қоймай, сонымен бірге себеп-салдарлық байланыстарды құруға және нәтижесінде болжауға мүмкіндік береді.
Жалған ғылыми теорияның өзіне тән белгілері:
- теория авторына белгілі, бірақ оның құрылыстарына қайшы келетін фактілерді елемеу немесе бұрмалау; сертификатталмау (Поппер критерийіне сәйкес келмеу), яғни түбегейлі мүмкін болатын нәтижелердің бірі осы теорияға қайшы келетін эксперимент жасай алмау;
- теорияның негізінде дәйексіз деректерді (яғни бірқатар тәуелсіз эксперименттермен, зерттеушілермен расталмаған, немесе өлшеу қателіктерінің шегінде жатқан), дәлелденбеген ережелерді немесе есептеу қателіктерінің нәтижесінде пайда болған деректерді пайдалану. Бұл тармаққа негізгі ережелерді нақты анықтайтын ғылыми гипотеза жатпайды;
Басқаша айтқанда, жалған ғылым ғылыми әдістің маңызды элементтерін — эксперименттік тексеру мен қателерді түзетуді елемейді. Бұл кері байланыстың болмауы жалған ғылымды зерттеу объектісімен байланыстырудан айырады және оны қателіктердің жиналуына өте сезімтал бақыланбайтын процеске айналдырады.
Айта кету керек, көптеген теориялар мен гипотезалар бар және үнемі пайда болады, олар бірнеше себептерге байланысты жалған ғылыми болып көрінуі мүмкін:
- жаңа, ерекше формализм (теория тілі);
- теорияның фантастикалық салдары;
- эксперименттік дәлелдердің болмауы немесе сәйкес келмеуі (мысалы, технологиялық жабдықтардың жеткіліксіздігіне байланысты);
- түсіну үшін қажетті ақпараттың немесе білімнің болмауы;
- жаңа теорияларды тұжырымдау үшін ғылым қабылдамаған ескі көзқарастардың терминологиясын қолдану;
- теорияны бағалайтын адамның конформизмі;
Жалған ғылымға ғылым болып саналмайтын (ғылым деп мәлімдемейтін) және өмірдің басқа аспектілерімен байланысты, мысалы, дін, философия, спорт, театр, фольклор сияқты нәрселерді жатқызбау қажет.
Жіктеу адам қызметінің кез-келген саласын жалған ғылымға жатқызу біртіндеп жүреді, өйткені адамзат дамып, ескірген көзқарастардан алшақтайды. Сонымен, өткеннің кейбір эмпирикалық ілімдері белгілі бір нәтижелерге қол жеткізді, бірақ қазіргі уақытта оккультизмнің элементтері болып табылады, мысалы: Алхимия химияның дамуына негіз болды және оны оның дамуының тарихи кезеңі ретінде қарастыру керек. Астрология астрономияның негізін қалады.
Жалған ғылымға тексерілмеген, эксперименталды түрде дәлелденбеген фактілер адамдардың санасына ене бастаған және әлемнің ғылыми бейнесін өзгертуді талап ететін жағдайларды ғана жатқызуға болмайды.
Ғылым тарихы сонымен қатар фундаменталды теориялардың рөлін талап ететін және тіпті биліктің көмегімен ғылымға монополиялық үстемдік етуге тырысқан жалған теориялық тұжырымдамалардың мысалдарын біледі. "Лысенковщинамен" белгілі оқиға, оның генетикаға қарсы күресі, биологияда тұқым қуалаушылықты зерттеудің физика-химиялық әдістерін қолдануға тыйым салу - мұның бәрі ғылымға қарсы теориялардың айқын мысалы. Әрине, Лысенко мен оның жақтастары өз құрылыстарында қолдануға тырысқан барлық фактілерді де жоққа шығару керек: егер бұл нақты фактілер болса, онда олар ғылыми теориялар аясында түсіндіруді алуы керек.
Ғылым қателіктерден бос екендігіне кепілдік бермейді. Сондықтан алынған нәтижелерге сыни көзқарас, оларды негіздеу, тексеру және қайта тексеру ғылыми шығармашылық үшін міндетті болып табылады.
Өте маңызды талап: егер біреу ғылымда сыналған теорияларды жарамсыз деп санай отырып, жаңа көзқарасты талап етсе, онда бұл біздің ғылымға қарсы тұжырымдамамен айналысатынымыздың белгісі. Себебі ескі теорияларды жаңа тілде қайта жазуға болады және бұл әрдайым жасалады, бірақ сонымен бірге олардың мазмұны тәжірибелі фактілерді түсіндіретін және болжайтын заңдарға байланысты сақталады. Әрине, ұсынылған жаңа теориялар мен тұжырымдамалар іштей үйлесімді болуы керек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Волькенштейн М.В. О феномене псевдонауки // Природа, 1983, № 11;
2. Заблуждающийся разум. Многообразие вненаучного знания. М., 1990;
3. Касавин И.Т. Познание в мире традиций. М., 1990;
4. Мигдал А. Поиски истины. М., 1983;
5. Филатов В.П. Научное познание и мир человека. М., 1989;
6. Философские исследования, 1993, №. 3, 4.