Оқи отырыңыз

Мойындағы борышты білу – білімнің ісі, борышты төлеу – адамшылық ісі

Автор: Ахмет Байтұрсынұлы

— Редактор бағаны —

Сүйінші, «Massaget» мобильді қосымшасы іске қосылды!
Сүйінші, «Massaget» мобильді қосымшасы іске қосылды!

Автор: Ербол Жұмабайұлы

Статус: Massaget.kz порталының Бас редакторы

Материал жіберу БЛОГ ЖАЗУ

— Жұлдызды блогтар —

— Үздік әуендер —

Нұржан Тәжікенов - "Сағыныш"
Роза Рымбаева - Алтын сағым
"Тұран" тобы - Kara jorga - people's songм
"Тұран" тобы - The swan - N. Tilendiev
"Тұран" тобы - Kaiys's weeping - poems by S. Kudaiberdiev (the epic of 'Layla and Majnun')
"Тұран" тобы - Zharapazan - people's song - poems by S. Medeubek
Негізгі / БҰЛ ТОЛАҒАЙ ҚАЙ ТОЛАҒАЙ?

БҰЛ ТОЛАҒАЙ ҚАЙ ТОЛАҒАЙ?

БҰЛ ТОЛАҒАЙ ҚАЙ ТОЛАҒАЙ?

Биылғы Лондон олимпиадасында қазақтың Әнұраны жеті рет шырқалды. Қоржынымызға жеті алтын түсті. Қуанбаған қазақ жоқ бұған. Ақжолтай Александрдың жолы жеңіл екен, іле-шала шынашақтай Зүлфия екінші алтынды алды. Солай кете береді. Қай қайсысы болсын қазақтың әр шаңырағына көл-көсір көңіл сыйлады, қуанышқа бөледі. Мая мен Светлананың көз жасы, Ильяның қуанышы... Серіктің салмағы ауыр, жауапкершілігі зіл-батпан дара алтыны... Олар жайлы «толағай қыз-жігіттеріміз...», «тау көтерген толағайлар» деп сол уақытта айтылып та, жазылып та жатты. «Біздің толағайлар» деген жазуды да телеларналардан жиі көз көрді.

        Олимпиаданың дүрмекке толы күндерінің бірінде Ержан ағамның (Момышұлы) «біздің толағайлар» дегенді естіген сайын бір түрлі... жағымсыз» дегенін естіп, елең ете қалдым. «Ол әбден сіңіп кетті ғой. «Толағай» сөзінің мағынасын бұл күнде ешкім біле бермейді», – деп Зейнеп апа да әңгімеге араласты. Менің бар білетінім – өзіме бала кезімнен жақсы таныс «Толағай» ертегісі.

               – «Толағай» қырғыз ертегісі ғой. Ертегі кейіпкерінің аты. Әбділда Тәжібаев ағамыздың өлеңі арқылы қазаққа жетті. Ал «толағай» деп қазақ қу басты (череп) айтады, – деген Зейнеп апаның сөзін естігенде тіпті таңғалдым...

       Менің үнсіз қалғанымды көріп апа әңгімесін жалғап кетті.

               – Махамбет батыр жырындағы «қу толағай бастанбай» деген сөз есіңде ме? Білмеймін, сендерге тың дүние секілді көрінетін шығар. Ал менің түсінігімде «толағайдың» мағынасы әлгіндей. Бұл күнде журналистер, тілшілер мағынасына терең бойламай, осы сөзбен байланыстырып соға беретін болды. «Толағай табыстарға жеттік», «толағай табыстар тілейміз»... Жастарды былай қойғанда, мұны үлкендер де біле бермейді.

                                ...Түн қатып жүріп, түс қашпай,

                                Тебінгі теріс тағынбай.

                                Темір қазық жастанбай,

                                Қу толағай бастанбай,

                                Ерлердің ісі бітер ме?.. Иә, «қу толағай бастанбай» делінеді жырда...      

       Апа бір қасын кере «енді жетті ме, енді түсіндің бе» дегендей маған қарады. Жүзінен «басқалар да неге осыны түсінбейді, ап-айқын, ұғынықты сөз ғой» деген жазуды оқығандай болдым. Сонда-а-а... «Біздің толағайлар – біздің ...».       

        Қолыма Ғылым және жоғары білім министрлігі бекіткен ҰҒА А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты ф.ғ. докторы, профессор Т.Жанұзақовтың жетекшілігімен жарық көрген Қазақ тілінің сөздігі түсті (Алматы: «Дайк-пресс», 1999 ж). Онда: «Толағай (1) – толассыз соғатын жел; Тоқтамай соққан толағай, толастар мезгіл жеткей дүр (Алдаспан); Толағай (2) –  түгі жоқ, тап-тақыр, жалаңаш; Тау толағай көрінер тасы кетсе... (Алдаспан)» деп көрсетіліпті. Ал ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі  Тіл комитетінің тапсырысы бойынша дайындалып басылып шыққан (жауапты шығарушылар – ф.ғ.к Ғарифолла Әнес пен Алмас Үдербаев) диалектологиялық сөздікте (Алматы: «Арыс», 2007) «толағай» сөзінің (Павлодар облысы, Үрлітөбе ауданы) «жалғыз», «жеке» деген мағына беретіні жазылыпты. «Ахмет әлі үйленген жоқ, толағай басы жүр» деп мысал да келтірілген екен.

      Өкінішке қарай, менің қолымда тек осы екі кітап қана бар. Өзгелерге ұсақ-түйек бірдеңе көрінуі мүмкін.  Қалай десе де, «қу тақыр», «жалғыз», «қу бас» деген мағынада болғандықтан, Ержан ағам айтпақшы, «біздің толағайлар» деген маған да біртүрлі жағымсыз әсер қалдырды...

              

                                                     

16272 39
Рейтинг: +5

Жазылған уақыты: 23 қазан 2012, 11:38
Тегтер: толағай, спортшы, олимпиада.
Пікірлер
+0
23 қазан 2012, 11:45

Сөздің түбі басқаша сайрайды дейсіз ғой. ойланарлық жайт

+0
23 қазан 2012, 11:49

Айтпа... басқаша болғандай қандай... соны білмеппін((((((((((((((((

+0
23 қазан 2012, 12:10

Баяғыда бір дизайнер досымның жұмысына барғанымда "Толағай" деген фирманың логотипін жасап отыр екен. Оншақты нұсқасын жасап қойыпты. Менен "мынаның қайсысы ұнайды деп?" деп сұрағанда "Пираттардың байрағындағы қу басты сала салмайсың ба?" деп күліп жібердім. "Неге?!" деп таңырқаған досыма "толағайдың" не екенін түсіндіргем. Ол менің айтқанымды әлгі фирманың бастықтарына жеткізіпті. Олар Ғылым Академиясынан біреуді жалдап, лингвистикалық зерттеу жасатыпты. Зерттеу нәтижесі қолдарына тигенде фирмаларының атауын қолма-қол өзгерткен. Содан-ақ біле беріңдер^_^

+0
23 қазан 2012, 20:03

sozdi kalai burmalap jibergen deisiz go

+0
23 қазан 2012, 21:34

жақсы айтқан екенсің)))))

+0
23 қазан 2012, 22:02

тапқырлық! Логотип керемет болар еді!)))))))))))))

+0
23 қазан 2012, 13:21

Содан-ақ біле беріңдер деп бір ғасырға сабақ болар өнеге айттыңыз ғой... Яғни айтқандай болдыңыз. Толағай сөзі лексиконға кеше қосылған жоқ, энцилопкедия ма не еді жаңағы соны ақтарған қағазбастылардан басқасы үшін бұл сөз бәрібір "батылдық, батырлық, жақсылықпен" үндес. Синоним сөздер деп қабылдай берейк та басты қатырмай. Том-том энциполемния ма не еді жаңағы соны парақтаған еңбектеріңізге толағай табыс тілейм...

+0
23 қазан 2012, 16:57

Салмақты да терең пікіріңізге рахмет

+0
23 қазан 2012, 21:36

түсінігің "бір түрлі" екен. Шыным.

+0
23 қазан 2012, 22:09

Несі біртүрлі? Зейнеп апамыздың сөзіне дейін сіз де мен сияқты ойлап келдіңіз емес пе? "толағай" сөзінің көтермелеу, батыр, батыл мағыналас турасында екендігін айтам. Бар айыбым, бұл сөзді бұдан ары да жақсымен жақтас қабылдай беретінім. Мен үшін өз мағынасын жоғалтқан жоқ әлі.

+0
23 қазан 2012, 13:58

"12 орындықтағы" Ляпис-Трубецкой есіме түсіп кетті... Толағай домкрат болып жүре берем дейтіндерге жалынды сәлем

+0
23 қазан 2012, 15:57

Сәлем! Көрінбей кеттің ғой. Маған телефон соға салшы, нөміріңді жоғалтып алдым. Бірден хабарласшы. Бір шаруама сенің қобыланды қолдауың керек боп тұр. Қол ұшыңды бере алсаң алпамыс алғысымды жаудырам ~_^

+0
23 қазан 2012, 21:38

айтыпсың-ау...))))))))))))))))))))))

+0
23 қазан 2012, 15:32

Қазіргі таңда бізде толағай сөзі сіңіп кетті. Оны алып тастау мүмкін емес.

+0
23 қазан 2012, 21:40

әрине, бірақ мүмкіндік болса, орнымен пайдалансақ....

+0
23 қазан 2012, 20:01

bilmeppin myna sozdin baska magynasynyn baryn. Rahmet Aigul apai

+0
23 қазан 2012, 21:42

өзіңе де рақмет!

+0
23 қазан 2012, 20:26

Салтанаттың пікірін оқып шошып кеттім. Керемет нәрсе айттым деп отыр-ау, сірә. Алидің кекеп айтқан рахметін ұқпаған да болар. Өзін білімсіз деп те айта алмаймын, әне, "лексикон", "синоним" ден қиын-қиын сөздерді қатесіз жазыпты. Ғылым-білім қуғанды "оқымысты", "ботаник", "заучка" деп кемсіту бар екенін бұрыннан білетінмін, студентердің айтқандарын естуім бар. Енді бұған "қағазбас" деген сөз де қосылыпты. Мұндай сөздердің көбейуі өте қауіпті белгі емес пе? Жастарымыздың санасына сіңіріп, білімнен бездіріп, дала кездіріп, қаламға жолатпай, тезек тергізіп қоюды көксегендердің пасық идеологиясының нәтижесі. Батыстың "демократия" құрсауындағы елдерінде халқын білімсіздік қақпанынан шығармау - ішкі саясаттарының діңгегі. Сауаттылық - білім емес, жәй ғана құрал. "Же, іш, орбит шайна, сайлауда бізге дауыс бер де көк жәшікке қадалып отыра бер". Азаматтарын мал етіп, қалаған отына айдап отыр. Батыс рухани құндылықтардан баяғыда айырылған. Бізді де сол жолға салмақшы. Мақсаттарына жеткен жағдайда іштен кіріп шіріте ме, сыртта отырып бүлдіре ме - оңай іс болмақ. Елін күйретіп, халқын жоқ қылудың үш қана қаруы бар, олар ақша, арақ және надандық. Мылтық пен зеңбіректердің күші мұндайға келмейді. "Білім іздеп шыққан жан қайта оралғанға дейін Құдай жолында жүреді". Білім мен біліктілікті нағыз байлығым деп таныған, көкірегінде ашытқысы бар ұлтжанды жастарымыз азаймасын, қайта жылдан жылға көбейе берсін, иншалла!

+0
23 қазан 2012, 22:31

Кекетіп айтылған "рахметтерге" жағаласып отырудан ең әуелі сол кекетушіден, одан кейін оқырманнан ұялам. "қағазбасты" - ешқандай да мұқату сөзі емес, ешкімді ешкім "ботаник, заучка" деген жоқ яғни, сізге дейін. Шет елдің саясатына араласым жоқ, пікірімді айттым, қандай болса да. Онымды айып санасаңыз кішілігімді мойындап кешірім де сұрайын. Сіздің жазбаңыздан жауап бергім келгендері осылар ғана, қалғандарын сіздің пікіріңіз ретінде сыйлайын, қосылмасам да... А, я, "мұндағылар не істесе өзі білсін, кетемге" салмай, ортамызда қалуыңызды сұраймын, біз сияқты әлі жас, алары алда өренді уақытылы "тәйт" деп тиып отыратын алдыңғы дәурен керек-ақ орта бұл. Рахмет көп, Алла разы болсын!

+0
24 қазан 2012, 13:24

Анар апай, санамызға жаңа түсініктердің енгізілп жатқанын айттыңыз. Толығымен келісем, сауатты политтехнологтардың басты құралы осылайша жаңа түсініктерді санаға шегелеу екені белгілі. бірақ олардың енгізіп ғана қоймай, талай түсінікті жойып немесе бұрмалап жатқанына да тоқталып өтсеңіз. Қарапайым мысал. Неге екенін соңғы кезде "патриот" деген сөзді айтуға ұялатын болдық. Еліңді сүю ұят па?! >_< Мұндай сөздер мен түсініктер аз емес шығар. Солар жайлы бір кеңінен айтып берсеңіз. Сіздің мамандыңыз қандай? Салтанат қарындасымның өтінішіне қосылып, массагеттен кетпеуіңізді сұраймын!

+0
23 қазан 2012, 20:27

Massaget.kz сайтының әкімшілігіне өтінішім: менің тіркелуімді өшіріп тастаңыздар! Шыдай алмай, бір пікір қалдыру үшін ғана тіркелдім. Енді қайтып оралмаспын. Рахмет!

+0
23 қазан 2012, 20:54

Айгүл, шырағым, саған мың да бір рахмет. "Толағай табыс" деп жиі айтатынмын, енді онымды доғарам. Ал қазақтың төл сөзінің мағынасын бұрмалап, "әйтеуір қазақтікі ғой, бола берсін" деушілер өздері білсін. Онсыз да жасанды сөзбен әбден ластанған тілімізге қи-топырақ түсіртпеу осындай жеке-жеке сөздерге төтеп беруден басталады. Әбділдә ағамыздың тау көтерген Толағайы керемет образ, оның әдебиетімізде алатын орны ерекше. Толағайды атына бола тілден алып тастауға болмайды. Қазақтың Гетесі, қазақтың Фолкнері, қазақтың Аристотелі деп те айтып жүрміз. Онда неге "Қазақтың Толағайы" демеске? Мұнда "Толағай табыс" деген ғана жасанды болып тұр.

+0
23 қазан 2012, 21:49

Сіздің пікірлеріңізге көп рақмет! Мен тек естігенімді баяндадым, өзімше ізденген түрім, өзімше ой түйгенім... Сосын жұртпен бөліскенім ғой... Жалпы, апаның айтқандарын түртіп жүремін. Баламның баласына айту үшін))))))))))))

+0
23 қазан 2012, 22:47

Баяғыда, Махамбеттің өлеңін оқығанда, "толағайдың" мағынасын (дәл Зейнеп апаның айтқанындай) мектептегі ұстазым осылай түсіндірген еді. Махамбетті шамалы оқып жүрсіңдер-ау! Айгүлге көп рақмет!

+0
23 қазан 2012, 22:55

саған да көп рақмет! Жазылған дүние оқылып, ой тастаса жақсы ғой....

+0
23 қазан 2012, 23:07

Мен үшін жаңалық болды. Иә, Әбілда Тәжібаевтың ертегі өлеңінен білеміз ғой бұл сөзді.

+0
23 қазан 2012, 23:40

"Зүлфия кетіп қалды" деп шулаған күні бұл мақалам "Халық сөзіне" шықты...)))))))))

+0
23 қазан 2012, 23:59

Толағай дегеннің мағынасын дұрыстап ашып алу керек сияқты расымен.

+0
24 қазан 2012, 00:05

толағай табысты азайтсақ...))))))))))

+0
24 қазан 2012, 01:06

"толағай табысым" үшін кешірім сұраймын) Махамбеттің, Зейнеп апамның, мені өнегеге шақыру үшін тіркелген Анар апамның, және де Айгүл апай сіздің жанашыр сөздеріңізді аттап өтіп адам боп кетем дейтін тентек емеспін, шыным. Рахмет сіздерге... Әттең, жазбада "толағай жағымсыз әсер қалдырды, қу, тақыр, кедей мағыналас екен" деп емес "ТАУ КӨТЕРГЕН БАЛА ЕСІМІ ҚҰРМЕТІНЕ СПОРТШЫЛАРЫМЫЗДЫ ОСЫЛАЙ АТАҒАНЫМЫЗ ҚАНДАЙ ҒАНИБЕТ" деп жазылса, алдымдағы Али бауырым толағайды пираттың бас сүйегіне емес ЕРТЕГІДЕГІ КҮШТІ БАЛАҒА теңегенде мен де артық кетіп, адаспас едім. Анар Ерсейітова апам жақсы айтты: "толағай табысты" бірте-бірте азайтайық, ал ел намысын көтерген абзалдарды ЕЛІМІЗДІҢ ТОЛАҒАЙЛАРЫ деудің еш сөкеттігі жоқ... Сосын, жақсы сөздер арнасынан асып бара жатса, оларды қысқарту күннің мақсаты боп тұрса ТОЛАҒАЙДАН емес асылы сол қағазбасты, жұмысбастылардан бастайықшы... Рахмет бәріңізге...

+0
24 қазан 2012, 13:14

Өз көзқарасыңыздан таймай, қайта нақтылап, айқындай алдыңыз. Артықтау кеткен жеріңізді мойындай білдіңіз. Массагетте жеке постарға рейтинг қойылмаса да, шын көңіліммен +1 бастым деп есептеңіз. Мен де артық кеткен жерім болса сізден кешірім сұраймын. Пікіріңізге аздап қосарым бар. Ата-анасы батыр баласын тіл-көзден аман болсын деп өз есімімен емес, "қу бас" мағыналы Толағай деген атпен атаған. Сонау Алатаудан Арқаға тау арқалап келіп, еліне жетіп тау астында қалған Толағайдың ерлігі елін, жерін шынайы сүйген Батырдың қолынан ғана келетін іс. Сондықтан Толағай деп қара күш иесіне ғана емес, бар өмірін, ақыл-ойын, күш-жігерін елі, жері үшін аянбай төгіп салған жандарға айтылатын теңеу болса екен. Тек батылдық пен күштің синонимі емес, ұлжандылықтың пен нағыз патриотизнің баламасына айналса абзал.

+0
24 қазан 2012, 15:50

Махамбеттің жырлары мен "Толағайды" қайта оқып шығу мақсатым пайда болды)))

+0
24 қазан 2012, 18:44

Кітапханаға баратын уақыт таппай кеттім((((((. Менің де қайта оқығым келген еді...

+0
24 қазан 2012, 09:36

))))Тентек қыз болсаң да кімнің қанша шаруасы бар, а?))))))))) менің бір басыма жететін тентектігім бар. Рақмет пікіріңе!

+0
24 қазан 2012, 12:56

Шынында,ойландырып тастады...

+0
24 қазан 2012, 14:59

Маған да біртүрлі естілген......қызық екен...Павлодар облысында Үрлітөбе деген аудан атымен жоқ.....Қайдан пайда болған аудан атауы???

+0
24 қазан 2012, 18:44

Диалектологиялық сөздікте солай көрсетілген екен...білмеймін ғой....

+0
25 қазан 2012, 01:37

Негізі ойланарлық жайт екен, сөздің әбден сіңіп кеткені соншалық, ойыма да келмепті бұндай басқа мағынасының бар екені.

+0
25 қазан 2012, 19:41

:) иә, солай екен...

Пікір білдіру:

Пікір қалдыру үшін тіркеліңіз немесе сайтқа кіріңіз.

Әлеуметтік желі арқылы кіру:

Соңғы аудармалар

"Мектеп 2017" 1-бөлім

Атауы: Мектеп 2017 Режиссері: Пак Джин Сок Бөлім саны: 16 Басты рөлдерде:  Соль Ин А, Чан Дон Юн, Ким Се Чжон, Ким Хи Чон

BTS –
BTS – "Blood,sweat & tears" [kaz_sub]

Топ: BTS немесе Beyond The Scene  Дебют: 2013 жыл, 13 маусым

38-параллель
38-параллель

Ел: Оңтүстік Корея Режиссер: Кан Джегю Жылы: 2004 Басты рөлдерде: Чан Дон Ган, Вон Бин Аударған: Ғалымжан Сәңкібаев