Баланың тілі неге кеш шығады?
жеке
блог

Баланың тілі неге кеш шығады?

Бүгінгі заман – ғаламтордың заманы. Бұрынғыдай «Айгөлек», «Ұлан» сияқты басылымдарды жарыса оқып, жапырлап жүрген бала аз. Ал, кітап оқитындар мүлде сирек. Оқуды айтпағанда, олар үшін кітапты іздеп табудың өзі азаппен тең. Мамандардың айтуынша, бұл балдырғандар тілінің кеш шығуы, ойлау техникасының төмен, сөздік қорының аз болуы деген проблемаларды туындатып отыр.

Менің газет-журналға қызығушылығым отбасындағы тәрбиеден дарыса керек. Үйіміздің бір бөлмесі – әкемнің шағын кітапханасы. Ал, оның кітап оқуға деген қызығушылығы «Жұлдыз» журналынан басталған. Міне, әр заман балаларының өзіндік дәстүрі, әдебі болған. Осындайда ең алғаш қызылды-жасылды «Айгөлек» журналын мектеп кітапханасынан көріп қызығушылығым ашылғаны, сөйтіп оған сол бойда жазылғаным ойға оралады. Ең қызығы, сол журналда әрдайым ұлдар мен қыздарға лайықты сан түрлі байқаулар болатын. Соның бірі – «Бұрымды ару» байқауы. Қолаң шашты қыздарға қызыға қарап, мен де шашымды өсіре бастадым. Түрлі жаңылтпаш, мақал-мәтел жаттап, оны сөз арасына байланыстыруға бейімделдім. Ертегілер мен өзіммен жасты оқушылардың жазбаларын оқып, жазуға қызықтым. Өз ойымды еркін жеткізуге осылайша машықтандым. Қысқасы, журналдың маған бергені мол болды.

Ал, қазір ше?..

Күні бойы ұялы телефонға телмірген бала еркін ойнауды да ұмыта бастағаны шын. Сонда оған не себеп? Журналға жарнаманың жеткіліксіздігі ме, әлде ғаламтордың жүйріктігі ме? Қазақ балалар басылымының бүгінгі халі қандай?

Осы оймен «Ұлан» балалар мен жасөспірімдер газетінің бас редакторы Жадыра Аймаханқызы Нармахановаға хабарластық.

Қателік – кімнен?..

– Баланы оқыту – ата-анаға, мұғалімдерге, қала берді мемлекетке ортақ маңызды мәселе. Егер таңдауды балаға ғана жасатып, соның ғана тілегін орындасақ, онда оған мектепке бармай, смартфонда Тикток, Инстаграм қарап жата беруіне толық жағдай жасағанымыз. Ал, газет-журнал, көркем әдебиет оқу мәселесі де орта білім алу сияқты міндетті әрі өзекті болуы шарт. Алайда, оған мән беріп жатқандар некен-саяқ. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың кітап оқу мәдениетін қалыптастыру жөніндегі арнайы тапсырмасы да осыдан туындап отыр.

Әсіресе, «Ұлан» газетін оқитын жастағы балалардың мәселесі қиын. Өйткені, олар біздің газетті орта сыныптан бастап оқиды. Ал, қазір ол жастағылар «қараусыз» өсіп жатыр. Мәселен, бала бірінші сыныпқа барғанда, ата-ана оның жазуына, әріп үйренуіне көмектесіп, баламен жұмыс істейді. Баланың жасына сай дамытатын құралдарды сатып алуға тырысады. Әріп таныған баланың бүкіл мәселесін өзі мен мұғалімге арта салады. «Оқысаң, өзің үшін оқы» деген қағиданы ұстанады. Тіпті, 5-8 сыныпқа дейін баламен ешкімнің жұмысы болмайды. 9-10 сыныпқа келгенде баласы бар екені ата-ананың есіне түседі. Өйткені, «ҰБТ-ға дайындалып, жақсы балл жинау керек». Осы уақытта қысым да басталады. Ал, бала тап сол аралықта не істеу керек екенін білмейді. Бұл – ата-ананың басты қателігі.

Егер ата-ана, мұғалім, аға-әпке баланың жасына сай контент жасайтын басылымның бар екенін айтпаса, оны жаздырып алып бермесе, бала оны қайдан білсін?! Сондықтан, балалардың газет-журнал оқымауы басылымдар жөнінде ұғымның болмауынан деп ойлаймын. Ал, оқитын төл басылымы бар екенін үлкендерден біліп, естіп, оған жазылып алып оқып өскен баланың ой-өрісі де бөлек.

Шынын айтқанда, осы басылымда жұмыс істеген 13 жылға жуық уақытта түрлі баламен тікелей байланыстым. Байқағаным, балалар басылымын оқып өскен баланың жаман болғаны жоқ екен.

Қазір мемлекет «Балдырған», «Ұлан», «Ақ желкен», «Дружные ребята» секілді балалар басылымдарына мемлекеттік тапсырыс арқылы қаржы бөліп, жарыққа шығарып отыр. Алайда, мемлекеттің қаржысына шыққан басылымдарды тарату мәселесіне ешкім бас қатырмайды. Балалар басылымының оқырманы мектеп оқушылары болғандықтан, мектептермен тікелей жұмыс жасалуы тиіс. Бірақ мектепте газет-журналға жазылу үшін үгіт-насихат жүргізуге жағдай жасалмаған. Директорлардың көпшілігі есігінен де қаратпайды.

Балалар басылымының мектеп оқулығына қосымша көмек екенін түсінген кейбір педагогтар өз бетінше үгіт жүргізеді. Әрине, оларға алғыстан басқа айтарымыз жоқ. Егер балаға төл басылымы бар екенін мектепке барып айтпасақ, қайда барып айтамыз? Қызыққан бала үйіне барып, ата-анасына айтып жазылмай ма? Осыны мектеп басшылары түсінгені жөн.

Ата-аналар да әртүрлі. «Менің балама газет-журналдың қажеті жоқ, бәрі интернетте тұр ғой» дейтіндерді де көріп жүрміз. Интернеттегі ақпараттың бәрі баланың жасына сай екенін кім зерттепті? Мүмкін, балаңыз порносайттарға кіріп отырған шығар немесе түрлі діни ағымдарға насихаттайтын сайттардың оқырманы болар. Ол жағын ойлап көрдіңіз бе?

Ай сайын баланың телефонындағы интернет-тарифі 2500-3000 теңге тұрады. Ол арқылы бала интернетке тәуелді болып, жасына сай емес ақпарат алып отыруы мүмкін. Бірақ оған кеткен ақшаны ешкім есептеп жатқан жоқ. Ал, «Ұлан» газетінің бір жылдағы 52 санының жазылу бағасы небәрі 2800 теңге ғана. Апта сайын онда түрлі ақпарат қамтылған. Қазақ баласы ғылым-білімде озық болсыншы деп соңғы уақытта ғылымға көп көңіл бөліп келеміз, – дейді Жадыра Аймаханқызы.

Кітапханада тұруы тиіс

Газетке небары 5 мың оқырманның жазылуы, әрине, өте аз көрсеткіш. Мерзімді басылымдар тиражының құлдырауы халықтың оқу мәдениетін жоғалтуына әсер етіп жатыр. «Қазпошта» арқылы жазылған оқырман газет-журналын уақытында алмайды, тіпті, жыл бойы ала алмаған оқырмандар бар. Газетті уақытында ала алмаса, келесі жолы оқырман да жазылмайды. Демек бұл мәселе мемлекеттік деңгейде шешілуі тиіс.

Балалар басылымы – әр мектептің кітапханасында тұруы тиіс басылым. Сол жерден бала көріп, оқып қызықса өздігінен жазылар еді. Біз осыны түсіндіре алмай жүрміз.

Баланың тілі ерте шығуы үшін...

Егер біз ұлтты ойласақ, бәрін баладан бастауымыз керек. Әуелі баланың ойыншық ойнай алатын шағында сөйлейтін немесе ақыл-ойды дамытар ойыншықтар сатып әперген жөн. Ата-ана балаға айна болып, көз алдында кітап немесе газет-журнал оқып үлгі болуы тиіс. Тек газетке жазылып қоймай, ата-ана бірігіп оқып, талдап, ой бөлісуі қажет. Сонда ғана сәбидің газет-журналға деген қызығушылығын оята аламыз.

Біздің газетте сан түрлі айдарлар бар, оқырман өз қажеті мен қызығушылығына қарай таба алады. Оған қоса әр жылдың соңында мақала беруші оқырман балаларға «Жас тілші» деген куәлік береміз. Әрине, редакцияға жіберген мақалалар сарапталып, сараланады. Тек үздіктері ғана іріктеледі. Әлеуметтік желіде де үнемі белсенді болып, сауалдарына мамандардың көмегімен жауап береміз. Халықаралық олимпиадалардан орын алған оқушылар, түрлі қосымшалар, стартап жобалар жасап жатқан өнертапқыштар, шетелдің бірнеше оқу орнына грант ұтып жатқан замандастары, озық оқу орындарында қалай оқуға болады, оған қалай дайындалады, қандай оқу орындары бар деген сияқты сұрақтардың бәріне жауап табады. Осындай балалар арасында өзекті тақырыпты қозғаймыз. Бірақ, барлығы да тәрбиеге келіп тіреледі. «Тәрбие – талбесіктен» демекші, баланың тағдыры ұлттың келешегі болса, әуелі өзімізді тәрбиелеген дұрыс. Оқуға ынтықтыруға ата-ананың ықпалы зор.

Ал, оқу еңбектеген баладан еңкейген қартқа дейін дұрыс сөйлеу мен жазуға үйретеді. Кезінде ел арасында «Бала би» атанған от ауызды, орақ тілді шешен жастар болған. Ал, қазір баланың тілі уақытында шықса сол бақыт болып тұр. «Үш жасқа толған баланың тілі анық шықпаса дабыл қағу керек» дейді мамандар. Қазір баланың сөйлей алмауын еркелікке санап, «ер баланың тілі кеш шығады» деп, өзін-өзі жұбатып жүрген ата-аналар көбейді.

Жақсының бәрі – жатырдан

Сыртқы және ішкі фактор баланың дамуына өз әсерін тигізеді. Құрсаққа бала біткен соң анасының ауыруы, қандай да бір антибиотикті қабылдауы, оған қоса токсикоздың 7-8 айға дейін созылуы, түрлі созылмалы аурулардың болуы, спирттік ішімдік ішіп, шылым шегу анаға да, балаға да күлдей зиян.

Жалпы баланың үш жасқа дейін дамуын ерекше қадағалау керек. Түрлі инфекциялар мен басын қатты соғып, орталық жүйке жүйесіне зақым келуден қорғаған жөн. Оның дұрыс жетіліп, уақытылы сөйлеуі – мыймен байланысты.

Әрине, смартфонның бала тілінің кеш шығуына кеселі зор. Егер белгілі бір шектеумен, пайдалы бейнежазбаларды ата-анасының қадағалауымен қараса, дамуына септігін тигізер еді. Бірақ, баланы үнемі бақылап отыруға ата-ананың уақыты бола бермейді.

Тіпті, ғаламтордағы мультфильмді де елеп-екшеп қараған абзал. Себебі, сөйлемейтін, эмоция арқылы берілетін бейнелер бала тілінің шығуын тежейді. Жүйкесіне кесірін тигізіп, ашуланшақ, беймаза болуы да сондықтан.

Ата-ана неден қателесті?

– Тілі шықпаған немесе әріп танымайтын баланың көзінше ата-ана газет-журналды көп оқып, назарын аударту керек. Суреттерді көрсетіп, қызығушылығын оятқаны дұрыс. Бір жасқа дейін гуілдеп, былдырлаған сәби екі жастан асқан соң жекелеген сөздерді айта білуі тиіс. Егер олай болмаса, невропатолог-маманнан кеңес алып, логопед маманға апарған жөн. Ата-ана баламен үнемі тілдесіп, көп сөйлесу тілдің тез шығуына көмектеседі. Қазір осындай проблемамен келетін ата-аналар көбейіп тұр. Маманның айтқанын бұлжытпай орындап, жаттығуларды қалдырмай жасаса, тілдің шығу ықтималдығы артады, – дейді тәжірбиелі логопед Айжан Сисенбайқызы.

«Баланы – жастан» демекші, дер кезінде ем шарасын жасап, қауіптің алдын алған абзал. Бала айтқанды емес, көргенді жасайтынын ескерсек, әр үйде бір адам күнде газет-журнал, кітап оқып отырса, қызығушылығы мен ынтасы айтқызбай-ақ ашылар. Бұрынғының байрағын көтеріп, ескінің ескегін еспесек те, тіліміздің қадір-қасиетін жоғалтпайық. Балаларды оқу-ілімге талабы артқаны жөн.

Жайна МӘЛІМҚОЖА