Ұлы Абайын ұлықтаған жас өрен
жеке
блог

Ұлы Абайын ұлықтаған жас өрен

Абай – әлемдік тұлға. Ақын өзінің халқының мұң-мұқтажын, қоғамдық-фиолософиялық ойларын, мәдениеті мен әдебиеттегі көркемдік ізденістерін жаңа бір сатыға көтергені барлығымызға белгілі.

Бүгінгі таңда сол Хәкім Абай атамызға 176 жыл толып отыр. Ел Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың бастамасымен 2020 жылы бас ақынның мерейтойын респубилкалық және халықаралық деңгейде атап өту туралы шешім шығарған болатын. Мұның әрине «Той тойлау емес, ой ойлау үшін қажет» шара екенін де осы орайда баса көрсетіп айта кеткен жөн. Себебі ақынды еске алғанда міндетті түрде осы уақытқа дейін жеткеніміз бен жетер биігімізді сарапқа салып, талқылап алу біз үшін шарт. Қазақ халқының төл әдебиетін жаңа бір сатыға көтеріп, халықаралық дәрежеде танытқан Абай атамыздың шығармалары ешқашан өз қадір-қасиетін жоймақ емес. Бүгінгі күнге дейін тек біздің халқымыз ғана емес, көршілес елдер мен әлем халықтары да Ұлы ақынның шығармаларымен танысып, сусындап Абайдың атын жаңаша асқақтатып, өз халқының мәртебесі мен мерейін асырып кете жатқанын мақтанышпен айта аламыз. Тарихқа бір сәт көз жүгіртсек, қазақ халқы не бір аумалы-төкпелі заманды бастан өткізсе де Абай шығармаларымен рухани байуын тоқтатқан жоқ. Алмағайлап замандарда жанымыз көкпарға түсіп, тіліміз бен дініміздің тамыры біржолата жұлынып кетер шақта да Абай тәлімі мен тағылымы арқылы бағытымызды айқындай алдық. Абайдың өмір сүрген заманынан бері халқымыздың Абайсыз өмір сүрген кезі жоқ. Сол себепті дана Абай, Хәкім Абай өз халқы үшін ешқашан өлмек емес.

Абай армандаған «Толық адам»

Абай кемеңгерліктің кескін келбетін «Адам болам десеңіз...» деп бастайды. Ғұмырдария ғұламасын таныту, оның жүрегіне терең бойлау қазақ баласы үшін, рухани тәрбиеге сусындаудың негізгі жолы. Ал ақынның «Толық адам» консепциясы ше? Қазіргі қоғамның... Жо-жоқ қоғамды былай қоя тұралық, қазіргі жастардың бойынан бұл қасиеттер табыла алады ма? Абай адамдықтың бірден бір биік деңгейін иманмен өлшейді. Бұған «Толық мұсылман болмай – толық адам болмайды» деп кесіп айтқан сөз дәлел. Абайдағы толық адам туралы ойдың о бастағы төркіні «Ғылым таппай мақтанба» (1986ж.) өлеңінен бастау алады. Толық адамның тұла бойын толтырар ізгі қасиеттер «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінде айқын көрсетілген.

Бес нәрседен қашық бол,

Бес нәрсеге асық бол

Адам болам десеңіз.

Тілеуің, өмірің алдыңда,

Оған қайғы жесеңіз.

Өсек, өтірік, мақтаншақ,

Еріншек, бекер малшашпақ

– Бес дұшпаның білсеңіз.

Талап, еңбек, терең ой,

Қанағат, рақым, ойлап қой

 – Бес асыл іс, көнсеңіз.

Өлең жолдарында жаман мен жақсы қасиеттердің ара жігін ашып көрсетіп, таразыңа салып, талдап, саралап жазған. Аталған қасиеттердің қазіргі жас буынның бойынан іздеп, өзімізше талдау жасап көрелік. Абай айтқан бес дұшпанымыз бүгінгі күні үлкен проблемалардың бірі болып тұрғаны жасырын емес. Оның ішінде жағдайы жетсін-жетпесін мақтанатып, бекер мал шашатын жандар баршылық. Кейбір жандар бар өсек пен өтірікті туғалы жанына медеу еткен. Ол жандардың «өтіріктен» құралған өмірі ұзаққа бармасы хақ. Бірақ барлығына бірдей топырақ шашудан аулақпыз. Жастар арасында талапты, еңбекқор жастар өте көп. Абай атамыз армандап кеткендей қандай салада да еліміздің атын шығаратын жас ұрпақ өсіп келе жатқанына қарап көзайым боламыз кейде.

Тарау тарихтың қадау-қадау қойнауының киелі дүниесі – Абай ғұмыры. Абайдың бар заңғар ілімі бүгінгі күнге ғана емес, күллі адамзатқа да қажет. Себебі ақын өзі айтқандай «Егер адаспай тура жол іздеген hәкімдер болмаса, дүние ойран болар еді» деген түп төркін осында. Сіз бен біз сөз етіп отырған Абай жастардың көзімен дарқан дала қанына сіңген рухани асқары аласармайтын жастың бүгінге тән қос қанаты іспеттес еңбек пен ізденістің арқасында ғана сөнбес сәуле келбетін көреміз. Келешек кескініміздің бүгінгі жастары болса Абайды емес, қайдағы бір смартфондағы өсек-аян әңгімеге, жалғандыққа жандары құмар. Бүгінгі шақтағы тәуелсіз таңда Абайдың ғибратты ойы мен сүбелі сөзін естен шығармағанымыз абзал. Қаламгер қаламын қауырсын еткен жазушы Асқар Сүлейменов былай деген екен: “Адамзатқа ес кіргенде, Абай ескіреді”. Бұл сөз ғұмырдария ғұламасын асыл сөзді жарылқар күмбез мұзтауға жетелейді. Хаманалар зердесі біртуар Абайдың жыр пернесі. Абайды сүйгіш, Абайға құмар бүгінгі жас айдындағы ақ өлеңін желкен еткен ақынның ізгілік шұғыласына нұрланғаны бек мәлім.

 

Данат Жанатаев, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті, философия ғылымдарының кандидаты

Шахантаева Айдана, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің магистранты