жеке
блог

Дулат Исабековтің шығармаларындағы күнә концептісі

БЕКЕТ

(повесть)

Повесть отбасылық құндылық тақырыбында жазылып, ғашықтық, өзімшілдік сияқты бірқатар адами сезімдерден туған ағалы-інілі Бекет пен Нұркен арасындағы түрлі жағдаяттар жайында баяндалады. Оқиға желісі Нұркеннің досы Сайыпназарға жазған хатынан басталады және алғашқы күнәлі істі осы жазбадан көреміз, яғни ешкімім жоқ деп өтірік айтуы және қазақ ғұрпында және ислами тұрғыда қатаң сыңға алынып, күнәлі іс болып саналатын туысқандармен ара-қатынасты үзу.

Хадистер мен Құран аяттары:

 «Олар серт бергеннен кейін Алланың уәдесін бұзады да, Алланың жалғастырылуын бұйырған туысқандық байланысты үзеді. Сондай-ақ, жер жүзінде бұзақылық істейді. Міне, солар қасірет шегушілер», – деді («Бақара» сүресі, 27-аят).

Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Туысқанымен қатынасын үзген адам жәннатқа кірмейді», – деп айтқан (Мүслім).

Әбу Бәкірден (р.а.) жеткен хадисте пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Өзінің (күнәһар) иесінің жазасын ақыретке қалдырмай, осы дүниеде тартуын тездетуді лайықты ететін «әл-бағю», яғни зұлымдық, басшыға қарсы шығу немесе тәкаппарлықтан және туысқандық байланысты үзуден асқан күнә жоқ», – деген (Әт-Тирмизи, ибн Мәжә)

Өтірік айту жайында  Пайғамбарымыз: «...Өтірікші жамандыққа бастайды, ал жамандық тозаққа бастайды. Бір адам (үнемі) өтірік  айтса,  Алланың жанында өтірікші деп жазылады» (Бұхари және Мүслім).

Бірінші кезекте, осыны қарастырайық. Қанша «тасбауыр» деп айыпталса дағы, анасы дүниеден өткенде, Бекеттің жүрегінде ағалық мейірім оянады және сол сәттен бастап шаңырақтың иесі екенін, үлкендігін, іні алдындағы борышын сезінеді де соны мақсат тұтып, оқудан бас тартады. Өмірдің бар жақсысын інім көрсе, алаңсыз оқыса деген игі тілек жатыр. Ал інісі Нұркен анасының көзі тірісінде қанша жүрегі жұмсақ болып суреттелгенмен, шындығында, психологиялық тұрғыдан алғанда ішкі Мен-і енді оянға бастаған әлі де балалығы басылмаған кейіпкер. Ағасынан соққы жесе де, төбе басына тамақ апарып беруі жұмсақтығын көрсетсе, Түркістанға оқуға барғанында, тез-ақ тұрмыстың тәттілігіне елігіп, үйін, ағасын көп ойламайтын болдым дегені жоғарыдағы тұжырымыма дәлел. Негізгі араздық ғашығы Зағиданың жеңгесі есебінде көре алмауы. Оқырманның да тағатын айыбы сол – іні жолында өз өмірін, оқудан көрер қызығын қиған ағасына бір қызды қимағаны. Бұл отбасы құндылығына кесірін тигізген өзімшілдік тек мінез тұрғысынан кемшілік болғанмен, екі күнәлі іске бекіндірді. Біріншісі- өтірік айту, екіншісі-  туыстық байланысты үзу.

Бекеттің үй ішіне қырсығып, екі күн аш жүруі беріктігін көрсетеді, бір нәрсеге мықтап бекінсе, қиындық алдында мойымайтынын автор осылай бір көрсетіп береді. Жақыным жоқ деп елді де, өзін де сендірген Нүркен шаһарға барып, үйленсе де, бір де бір қуанышына ортақтастырмай, оның барын жасырып келгеніне қарамастан, өмір бойы ойынан бір шығармай, қанаты қатайғанша қарайласуы  сол бозбала кездегі беріктігі анық байқалады. Ал арадағы сүйіспеншілікті іріткен және туындыдағы ең ауыр күнә есебінде көрсететініміз – Ләтифаның Бекетке адал болмауы.

 «Және зинаға жақындамаңдар! Расында ол бір азғындық және жаман жол».

Исламды берік ұстанған қазақ ғұрпында да жарына арсыздық етуді қатаң жазаға бұйырған. «Жеті жарғы» заңдар жинағының 4-жарғысында: «Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап, ақ некені бұзушыларға өлім жазасына бұйырылсын» деп жазылған. Құнанбайдың Қодар мен Қамқаны өлімге бұйырғаны да соның бір көрінісі.

«Адам шіркіннің арманына жеткен соң, кейбір қанағатсыз қасиеттері де кездеседі ғой. Ләтифаны тап солай арманына жеткен соң асқақтығы ма деп қалдым. Немесе ол жақсы адам емес пе еді!» («Гауһартас» жинағы Атамұра баспасы 2012 жыл, 23-бет)

Нүркен баяндауындағы осы ұйғарым алдағы келеңсіздіктерден хабар беріп тұр. Бірақ бұл сөзді бас кейіпкердің өзіне де айтса болады. Сүйген қызын ағасына қимай, арадағы байланысты үзіп, ренжіп кетуі де сол асқақтық, менде бәрі болса берсе екен деген өзімшілдік.

Ләтифа жайына қайта оралсақ, сүйіп қосылған жарына қайтіп арсыздық істеді? Мәселе сонда, екеуінің арасында ыстық леп шарпыған сезім болмады. Жалғыздық байлап, қосты және марқұм ана тілегі өзіндік әсерін берді. «Сендей ақ көңіл келінім болса» деген арманы болғанын бас кейіпкер баяндауында жазылған. «Апам да сені жақсы көруші еді ғой» деген Бекеттің сөзі тұжырымымды дәлелдей түседі.

Шындықтың су бетіне шығып, ағалы-інілі бауырлардың табысуына себеп болған Бекеттің дерті ана қамқорлығы бала бойына дарып, ақыры іні салқындығынан туған ішқұсалық дерті. «Сен келдің, мен де сауығамын» деуі содан.

ГАУҺАРТАС

(повесть)

Повесть Салтанат есімді қыздың келін болып түскендегі көрген қиындықтары мен трагедиялық соңы, Ыбыштың қатты мінезі, әкесінен алған тәрбиесінен жарын жүрек ауруына душар еткені баяндалады. Оқиға түгелдей інісі Қайыркеннің атынан берілгендіктен, оқиғаны сырттай емес отбасының ішкі қырларынан қарап, Салтанаттың нәзік сезім иірімдеріне еркін үңіліп, отбасының әр мүшесіннің мінезін бағамдап, талдауға мүмкіндік береді. Әкесі Ыбышты уысынан шығармай тәрбиелеп, өз бойындағы теріс мінездерді ұлына да дарытып, өзінен айнымайтын сыңары етіп шығарды. «Баланы айналып-толғана берсең әйел тәрізді сынық, жасық боп кетеді» деп санайтын. Сайып келгенде бұл бір ғана шаңырақтың емес көп қазақтың танымында бар түсінік. Түптің түбіне келгенде трагедияға әкелген Ыбыштың ісі осы бала кезінде қалыптасқан түсінігі мен тәрбиесінің сыртқы көрініс беруінен болды.

Әйеліне ғана емес жар дегенде жалғыз туған бауырына да салқын қарайтын. Теміржол станциясына жеткізіп таста деген анасының өтінішін орындауға әрең көнген. «Дудар бас» дегенде Қайыркеннің селк ете түскені ағасы алдындағы қорқынышын байқатады. Үйленетінін естігенде де ешбір толқыныс болмайды. Былтыр екі саулықты қасқыр жеп кеткенде қайта қаттырақ толғанды дегенде-ақ жарына деген қарым-қатынасы қандай болатынын аңғаруға болады. Мінезіндегі қаттылық нәзік сезімге иілтпеді. Құдыққа келгенде қауғаны әйеліне тартқызып, өзі түйе жетектеп жүргені, боранды күнде қой іздеуге жібергені әйел баласы деп бір мезетте болса жеңілдік жасамағаны, ауырып жатқанда көңілін сұрамағаны, аялауға тиісті гүлді темірдей балқытып, қатты қалыпқа салмақ болғанын аңғартады. Көкпар атын мінгені үшін қамшымен ұрғаны шиеленісті күшейте түседі.

Алла елшісі (с.ғ.с.) былай деген: «Әйелдеріңмен жақсы қарым-қатынаста болыңдар. Себебі олар сендерге берілген аманат. Ашық түрде жаманшылық жасамайынша, оларға жақсылық жасаудан басқаға құқықтарың жоқ...»

Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбардан жеткен бір хадисте: «Мүміндердің иман жағынан ең кереметі, олардың мінез-құлқының жақсы болғаны. Ал, олардың  ең жақсысы – әйелдеріне қайырлы болғаны. Әйелін ұрған адамның қияметте дұшпаны мен боламын. Әйелін ұрған адам Аллаға және Оның Елшісіне дұшпан болады.» – деп бұйырылады.

«Көзінің асты көгеріп, оң жақ бетінде білемдей боп қамшының ізі қалыпты»

(«Гауһартас» повесінен)

Салтанаттың жаз күлкісі кетіп, көңілінде мұң-шер мықтап бекініп қалуына тағы да Ыбыштың қатты мінезі себеп болды. Боранды түнде қой іздеуге жібергені, ақыры суық өтіп, талықсып жатқан жерінен Қайыркеннің тауып әкелгені қайғылы жайттың алды еді. Сонда бір ай бойы төсек тартып жатқан әйелінің жағдайын бір сұрамады. Бауырының айтуынша, ағасы үшін әйел баласына еркелетіп сөз айту еркектік намысты жығып берумен тең. Түйіні сол, Салтанаттың жүрек дертіне ұшырауы, соның салдарынан көз жұмуы Ыбыштың кінәсі. Күнә мен кінә айырмасы осы тұста анық байқалады. Жарының өлтірген ол емес, тек себепкер ретінде көрінеді.

ДЕРМЕНЕ

(повесть)

         Повестьте қу әрі жауыз Омардың азда болса отбасының несібесін табу үшін дермене оруға шыққан Тоқсанбай қарт пен жетім немересі Ергештің еңбегін пайдаланып, алдап кеткені жайында баяндалады. Ұсақ-түйек заттарды артық алып кетуден сақтанып, кісі ақысы сұрауы жаман деп шәугімнің қақпағын қайтартқан ақ адал қарттың жетімдік пен қауқарсыздықтың кесірінен өз ақысын ала алмай кетеді. Бұнда ата-анасыз қалған Ергеш қана жетім емес. Ұлы: «Көке аналар сені ренжітті ме?» деп көлікпен алып кетуге келгендей елестеп қоя бергені шалдың да жетімдігін, кәріліктегі адам жасықтығын көрсетеді. Оқиғада параллельдікті де байқауға болады. Ерте жастан зұлымдықты бойға дарытқан Омаш ұрлық пен өтірікті кәсіп еткеніндей болмысы таза Тоқсанбай да ұрланған дерменені қабылдап бір, немересін алдап екі күнәға батады. Бірақ бұны екі түрлі тараптан, амалсыздық салмағынан бағамдаймыз.

«Мейлі еркек, мейлі әйел болсын, егер ол ұрлық жасаған болса, олардың қолдарын кесіңдер. Алланың жазасы сол. Алла Үстем һәм Дана» (Мәида, 38)

Алла Елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір хадисінде: «Мұсылманға зиянын тигізген немесе алдаған адам Алланың лағнетіне ұшырайды», − деген.

Өтірік айту жайында  Пайғамбарымыз: «...Өтірікші жамандыққа бастайды, ал жамандық тозаққа бастайды. Бір адам (үнемі) өтірік  айтса,  Алланың жанында өтірікші деп жазылады» (Бұхари және Мүслім).

Адам баласын елемейтін менмен Омаш көзге көрінгеннің бәріне зорекелігін, күшін көрсеткісі келеді. Құс ұясындағы жұмыртқаларды ши қалпағына салып алып, орнына толтырып топырақ салып кетеді. Жұмыртқаларды жеп отырғанда, біреуінен балапан шығып, оны отқа лақтырғаны тағы бар. Пайғамбарымыз: «Жаратқанна басқаның отпен азап бергені жөнсіз әрі дұрыс емес» деген. Мысықты аш қалдырып, өлтірген әйелдің тозаққа баратыны жайлы айтылған хадисті ескерсек Омаштың адам тұрмақ құстарға істегені үшін жазаланатыны шүбәсіз. Себебі ақыретте торғайдың өзі есебін сұрайды делінген.

Бұдан кейінгі сюжеттерінде кішкентай Ергешке қол көтеріп, жәбірлейтіні айтылады. Баланы тулақ құрлы көрмей сілкілеп жатқан еңгезердей тұлғаның үстіне шырқырап шал құлай кетеді. «Баланы неге сонша әлпештей бересің» дегеніне қарап, бұл кейіпкердің өз балалық шағы қалай өткенін, неліктен осындай жауыздыққа жеткенін аңғаруға болады. Ес кіргелі мейірімді көрмеген адам кісі ақысы дегенді қалай ұғып, жетімдер ғой деп қалай аяй қойсын. Шариғат заңында кісі ақысы Аллаға серік қосудан кейін кешірілмейтін күнәлар қатарына жатады. Себебі ақысын сол адам кешірмейінше, Құдай кешірмейді. Шал ақысын желінгені әрі Омаштың өтірік ұрланды дегенін білсе де, үндемеді, өйткені немересімен аман құтылғанына шүкіршілік етті, талай күннен бері ауыр уайымнан арылды.

ҚАБЛАН

(әңгіме)

Баланың атынан баяндалған әңгімеде ит пен адам достығы, көрсеқызарлық пен жануарға жасалған қысастық жайында жазылған. Оқиға бірінші жақтан баяндалғандықтан, басты кейіпкерлер аты аталмайды. Кәрі төбеті боранда қасқырға жем болған соң, құдасы асыл тұқымды қаншықтан туған төбетті ырымға қарамастан қолдарына берген. Әкесі «Өткір азу төбеттермен бірге жортпай жас күшіктің беті ашылмайды» деп Қабланды Беріш есімді қойшы досына екі айға апарып тастаған. Арлан қасқырды алатын ит болатынын сезіп, түйсінген Беріш төбетті илерінен достығын алға тартып, бұйымтай етіп сұрайды. Бірақ, қазақ «шын досыңнан қимасын сұрама» деген. Орнына екі төбетін, атын ұсынса да, тілегін бермейді. Бұл мінездегі мін. Бірақ түптеп келгенде өз мүддесін жоғары қоюы күнәға апарды. Қаблан қойға шапқан екі қасқырды алғаны ел-жұртқа тарап, аты шыққанда, Беріш қайта қолқа салады. Дегеніне жетпеген соң, ақыры адамдықтан аттап, итке ине жұтқызады.

Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Қайсыбір адам ешбір ақысыз құсты немесе одан жоғары бір жануарды өлтірсе, ол үшін Алла алдында сұралады», – деді.

Әнас (р.а.) риуаят еткен хадисте: «Алла елшісі (с.ғ.с.) жануарларды қорлауға тыйым салды», – делінген.
         Итті өлтіру арқылы Беріш оның иесіне қысастық қылды. Автор да дәл осы пайымды жеткізіп, адамдар арасындағы қызғаныш пен алагөздіктің құрбаны болды деп жазады.

 

МӘҢГІЛІК ҚАҒИДА

(әңгіме)

Әкесінің өлімінен кейін тұрмыстың тауқыметін тартқан 16 жастағы Андас көршісінің үйіне ұрлыққа түседі. Себеп, ұзатылғалы отырған жалғыз әпкесі Зүбәйраға анасы алып бере алмаған алтын сырға тағу еді. Түн ортасында көршісінің үйіне жасырынып кірген бала сигнализация жүйесі барын білмеді де алтын қасықтар алған.

«Мейлі еркек, мейлі әйел болсын, егер ол ұрлық жасаған болса, олардың қолдарын кесіңдер. Алланың жазасы сол. Алла Үстем һәм Дана» (Мәида, 38)

Моральдық тұрғыдан қарайтын болсақ, белгілі деңгейде ақтап алуға болар еді-ақ. Бірақ ұрлыққа түскені, біреудің еңбекпен тапқан мүлкіне қол сұққаны рас. Тікелей бұйырмаса да, бұнда анасының кінәсі бар. Жетімдіктің күйін кешіп жүрген балаларға «Сендерді бекер туған екенмін» деп ақша тапшылығын баланың өмір сүруге деген құқығымен теңестіріп айтуы психологиясына теріс әсер бергені анық. Себебі, сол кезде-ақ ұрлықты ойлай бастайды. Көп ақшаға кенелудің екі-ақ жолы бар деп ойлайды: лоторея не ұрлық. Адал еңбек етіп, осы жоқшылықтан құтқарамын деген ұмтылыстың болмауы, керісінше жеңіл пайданы ойлауы да осы психологияның о баста теріс қалыптасқанын айғақтайды. Алғашқы ұрлығын бұған дейін де жасаған еді. Араққа сылқыя тойып алған адамның қалтасынан түскен ақшаны сыныптас досы екеуі бөліске салады. Мәнісі сонда: арамнан табылған қаржының өзі адал бөліске салынбайды. Әділетсіздіктің ең үлкені сотта болады. 12 алтын қасық орнына мойнына ілінген жиһаз саны 12-ден асып жығылады. Әңгіменің негізгі тақырыбы да осы. Маңдайына таңба болып басылған бардың бары көбейе түсіп, кедейдің жамауы бітпейтін әділетсіздік қағидасы.

         Біреудің мүлкін ұрлаймын деп өзі ұрланды. Жабылған жаламен алтын қасық орнына жастығының алтын жылдарын берді. Бұнда үш бірдей адамдар тобының 4 түрлі күнәсі ашылады. Біріншісі: алмағанын алды деп жала жапты, милициямен келісім жасап, пара берді, ал олар өз кезегінде жалған куәлік берді және «Тек қасық қана алған болса кешірер едік» деп рас дүниені жалғанға айналдырып, өзі сол өтірікті жемсау еткені. Бұл турасында исламда былай делінген: 

«Мал-мүліктеріңді өзара заңсыз түрде жемеңдер, және өздерің күнә екендігін біле тұра, олармен (сол заңсыз пайдамен) адамдардың мал-мүліктерінің бір бөлігін жеу мақсатында соттарды сатып алмаңдар!» (Бақара, 188)

Пайғамбарымыздан (Оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) үлкен күнәлар жайында былай деген: Аллаға серік қосу, ата анаға қарсы келу, адам өлтіру, жалған куәлік ету.

Өтірік айту жайында  Пайғамбарымыз: «...Өтірікші жамандыққа бастайды, ал жамандық тозаққа бастайды. Бір адам (үнемі) өтірік  айтса,  Алланың жанында өтірікші деп жазылады» (Бұхари және Мүслім).

 Он минуттың ішінде осыншама жиһазды жалғыз өзі алып шыға алмайтынын білсе де, сот та үнсіз қалады. Бұл, шынымен де, соттың қарапайым логикалық сарапты сырып қойып, бір парақ қағаздың қып-қызыл жала екенін біле тұра, алты жылға бас бостандығынан айыруы дәрменсіздігін көрсете ме әлде үш жақтан тартылған торға кедей баласын түсіргені ме? Көзіндегі шүберек жыртығынан сығалаған Фемиданың таразысы ауып, заң заңсыздықты қолдағанын автор дәрменсіздік деп берген. Дулат Исабеков көтерген мәңгілік қағида: «Әлді әлсізді жеңеді».

Әсем ЖҰМАҚАН

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,

қазақ филологиясының 1-курс магистранты,

Данат ЖАНАТАЕВ

 профессор, доцент



Жұлдызды блогтар