жеке
блог

Ұлттық таным көрінісі: Ақұштап Бақтыгереева лирикасы бойынша

Ақұштап өлеңдері мазмұнындағы ұлттық сипатты ондағы көрінетін бай салт-дәстүрден, қатар келетін қазақтың жыраулар поэзиясындағы өршілдік пен ақынның өзіне тән нәзіктіктен, қазақ қызының махаббаттағы ұяңдығынан, әке мен бала, ана мен қыз, қыз бен жеңге арасындағы қарым-қатынастың берілуінен, т.б. көреміз. М.Әуезов әдебиет тарихы жайлы айтқанда «...Әрбір ақын жеке-дара адам емес: оны туғызған елі бар. Өзінің үлгісі, салты, жақсылық, жаманшылығы бар. Сондықтан ақын өмірін соны туғызған елін алмай, барлық сал мен ақынды туғызған елінің өмірімен қоса қарастырады» деген еді [1,16]. Ұлы суреткердің айтып отырғаны туындыгер шығармашылығын оның туған ұлтынан бөле-жара қарастырудың мүмкін емес екендігі. Адам неғұрлым білімді, талантты, мәдениетті болған сайын өзінің түпкі бастауына қайта орала береді. Себебі ондағы бұрын «көрмеген» ерекшеліктерді, артықшылықты таланты толыса, біліктілігі арта келе таниды. Ақұштап «Тілейді екен әжелер» атты өлеңінде:

Қызғалдақтар, орамалдар алқызыл

Құрметтеумен қоршаса да бар қызы,

Құдайынан бере көр деп әжелер

Тілейді екен жатса-тұрса жалғыз ұл. [2,29]

дейді. Осы екі жолға ақын қазақтың тіршілігінен шығатын танымын беріп отыр. Қазақ неге ұл тілейді? Себебі ұлы жоқ үйде әке, шеше өлген соң ол шаңырақ құлайды. Әулет жалғаспайды.

«Қыз жат жұрттық» деген қазақ қызын аттандырарда «артыңа қарама» дейді. Бұл «келме» дегені емес, енді сол елдің адамы екенін білдіргені. «Келін ерден кетсе де, елден кетпейді» деген мақал бар. Бұл жерде бір айта кететін жай, әңгіме ажырасу туралы емес, ері өлген әйел жайында болып отыр. Қазақ жесірін қаңғытпаған, жетімін тентіретпеген. Негізінде әмеңгерлікті көп әйел алу деп түсінбеу керек, ол – жауапкершілік, парыз. Екінші бір мәселе, жоғарыдағы өлеңде көрінетіндей, қызды тіпті кемітіп отырған жоқ. Қазақ қызын ардақтаған, төрге отырғызған.

Ақұштап өлеңдерінің бояуы табиғи,  бұл жерде оның салт-дәстүрді жақсы білетіні көрінеді. «Сен есіме түскендені» алып көрейік. Ер-азамат қайтыс болып, күңіренген шаңырақты суреттеген ақын:

Бар демін тартып ішіне

Егіліп тұрды келінің,- [2,23]

дейді. Сырттай қараған адамға келін қайғылы көптің бірі болып көрінуі мүмкін. Шындығында олай емес, көптің бірі көзге түсе қоймайды. Ол «ойбайлап» отырған жоқ, үнсіз егіледі. Көзге түсетін себебі салтқа байланысты. Келін шаңыраққа түскенде енесі маңдайынан сүйіп, босағадан аттайды. Ал атасы не енесі қайтыс болғанда,  өлікті үйден шығарарда келін оң босағада сәлем беріп тұрады. Көріністі қызылды-жасылды етіп бере бермейтін ақын шығарып бара жатқан мәйітке босағада сәлем беріп тұрған келінді көрсетіп отыр. Осы өлеңдегі:

Кетті деп жақсы арадан,

Жоқтады барлық жас-кәрің

Атынан құлап даладан

Жылады қанша достарың [2,23], - деген жолдарға назар аударайық. Жоқтау – қазақтың салты. Бірте-бірте өзгеріс тапқанмен, «дәстүр кей жағдайда өнер табиғатына тән интуициямен берілуі мүмкін» [3,51]. Бұрын өлікке көңіл айтып келген адам қазалы үйге жақындағанда аттан құлап түсіп, «ой, бауырымдап» жылаған. Бұл жай қазір сирек кездеседі. Бұл жолдардан өлеңнің ұлттық сипаты ондағы мінезбен қатар дәстүрден көрінетінін байқадық.

Ақынның тағы бір ерекшелігі өзі жақсы білетін жайды жазады. Онда тәптіштеп түсіндірмейді, өлеңі өз биігінде тұрады. Қайта оқырманды ойлантып барып сол биікке көтереді.

Ерке өстім, көргенім жоқ азап кешіп,

Тіршілік, өмір заңы ғажап нешік.

Бір кезде маған жайлы орын болды-ау

Бір қолмен тербететін қазақ бесік. [2,36]

Лирикалық кейіпкер өзінің бақытты өмірінің бастауы бесік екенін білдіреді және бұл «қазақ бесік» бүкіл өлеңнің болмағанмен, шумақтың түпқазығы болып тұр. Бесіктің қасиетін көшпенді тіршілік кешкендер ғана түсіне алады. Қазақ баласын бесікке салып асырайды, ағаш бесік көшпелі өмірге қолайлы. Бесік иіп кептірілген талдан жасалады. Екі басын қайың ағаштан шауып жасайды, астына тақтай салып дәрет жүретін жерін тесіп қояды, оған киізден түбек жасап кигізеді, баланы орайтын кеудеше, аяқ жақты қымтайтын көрпеше (жөргек) орап, таңып қояды, басына жастық салады. Баланың бесікте кіші дәретіне қолайлы етіп қойдың асық жілігінен шүмек жасалады. Түбекке күл салынады. Себебі баланың бойы жылы жату керек. Бесікке салғандарға білезік, сақина тағы басқа қолайлы заттар таратылады. Байсалды, үлгілі бәйібше бесікке салады. Бала жылауық болмасы үшін үндемей салып, тілеуін содан кейін айтады. Ұлт бейнесі – ұлттық рухта. Бала қырқынан шыққан соң атасы мен әжесі баланың қарын шашын алып, бесікке салу тойын жасайды. Бұл бесіктің қасиеті. Лирикалық кейіпкер үшін өзінің өсіп ер жетуінде, қала берді өмірдегі бүкіл қол жеткізген табыстарында, адам болып қалыптасуында бесіктің алар орны ерекше.

Өлең жолында тағы бір назар аударатын нәрсе ақынның «бір қолмен тербететін қазақ бесік» деуі. Ұлттық дүниетаным, оның өнердегі көрінісі дегеніміз осы. Қазақта «бесікті екі қолыңмен тербетпе» деген тыйым сөз бар. Жастайынан санаға сіңген осы тыйым өлең өрімінде де ойдан шықпайды.

Ақұштаптың өлеңдерінде жөргек сөзі де көп кездеседі. «Шынымды айтсамда» «Жыр жазар жылдар өтіпті жөргек жуумен...», «Қыздардан келген хаттарда» «Отырсам жөргек сығымдап», «Көз жұмдың, үміт толы әнің біттіде» «Жөргекте сәби жылап, өлең жаздым..», «Ризашылықта» «Жудым сәби жөргегін, қуыршағын да...» деген жолдар бар. Қазір әйелдер босанғанда бір рет берілетін әлеуметтік көмекті жөргекпұл деп айтқаны болмаса, осынау атаудың мағынасын көпшілік біле бермейді. Жөргек дегеніміз не? Бала шыр етіп түскенде табиғи нәрселерге орап алушы едік. Мақтаға, жібекке, теріге, жабағыға, т.б. дегендей. Табиғи дүниеге оралған нәресте бүкіл 18 мың ғаламмен табиғи түрде байланысып жатады. Қытай мен Үндістан арасында қазақтар Бұланай деп атаған, тек мал шаруашылығымен айналысатын халық бар екенін айтады. Түрік тілінде сөйлейтін осы халық қойдың құмалағын келіге түйіп, електен өткізіп, соның ұлпасына туған нәрестені орайды екен. Мүмкін қазақтың жөргегі де сол шығар? Жөргек бірте-бірте бесік жабдығы ұғымына айналып кетті.

 Сүйдім қырдың гүлін де, жусанын да,

Жудым сәби жөргегін, қуыршағын да

Ана болдым кәдімгі мейірленіп

Тыпырлатқан тірлікті құрсағымда [2,103].

Ақұштапта жөргек ұғымын жаялықтан бала өсіруге дейін көтереді. Бесік пен жөргекті ақын философиялық деңгейге көтереді. Бірі – тәрбиенің, адамшылықтың, отаншылдықтың бастауы болса, бірі – аналық мейірімнің, аналықтың махаббатттың негізі. Ал оның астарында тағы да ұлттық ойлау мен ұлттық дүниетанымның әсері жатқандығын түсіну қиын емес.

Қорыта айтқанда Ақұштап лирикасының ұлттық бояуы қанық, өміршең дүниелер. Оның өміршеңдігі ақын өлеңдерінің ұлттық сипатында жатыр. Сондай-ақ, ақын өлеңдерінің эстетикалық негізі, бастау бұлағы да ұлттық ойлауда, ұлттық санада, ұлттық дүниетанымда жатыр.

 

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1.     Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.

2.     Бақтыгереева А. Ақ шағала. – Алматы: Өлке. 2001. – 424 б.

3.     Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы. – Алматы: Жазушы, 1988. – 152 б.

 

Жанатаев Д.Ж., ф.ғ.к., доцент

Садуова Г.Б.,  Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 1-курс магистранты

 

 

Жұлдызды блогтар