Әдебиеттегі журнализм һәм әдебиеттің журналистикаға ықпалы
жеке
блог

Әдебиеттегі журнализм һәм әдебиеттің журналистикаға ықпалы

Әдебиет журналистикадан ертеректе қалыптасты. Заман талабына сай, журналистика сала болып қалыптасқан кезде де, әдебиет өзінше бөлек дамып жатты. Әдебиет өз туындыларын жарыққа шығарды, журналистика өзіндік жазу тілімен көпшілікке ықпал ете білді. Дегенмен, заман тоғысымен журналистика әдебиетке де ықпалын тигізбей қоймады, ал әдебиет журналистикаға бірте-бірте сіңісіп, екеуі бір-бірін құраушы негіздерге айналды десек қателеспейміз. Бұның басты себебі – әдебиет пен журналистика өкілдерінің бір адам болуы.
Қазақ әдебиетінде, жалпы әлем әдебиетінде бой көрсеткен заңғар жазушылар мен ақиық ақындарды білеміз. Мысалы, кешегі ғасырдағы Шерхан Мұртаза, Оралхан Бөкей, Мұхтар Мағауиндар сынды қазақтың әдебиет пен журналистиканың ортақ өкілдері әдебиет тарихында төл туындыларын қалдырып қана қоймай, журналистикаға да айтарлықтай үлестерін қосты. Журналисттің жеке өмірі, даралық қасиеті, оның зерттеу, мәселені барлау кезіндегі неше түрлі жағдайларға тап болуы көптеген әдеби шығармалардың тууына септігін тигізіп, олардың жазылуына арқау болды.
Мысал келтірер болсақ, американдық жазушы, тілші және журналист Джек Лондон «Мартин Иден» атты шығармасында Мартин атты журналисттің жазғандарын еш редакция қабылдамай, содан кейін өмірінде қара жолақ басталуын жазады. Мартиннен бәрі теріс айналады, жазбаларын ешкім оқымай қояды. Алайда, күндердің бір күнінде Мартин мырзаның жазған мақаласын бір кісі тауып оқып, редакцияға шығарады. Осы оқиғадан кейін оқырмандар жиылып, сол бір мақаланы жаппай оқып, Мартин Иденнің шығармашылығына деген қызығушылық артады. Мартин көздегеніне қол жеткізеді. Осылайша бір журналисттің өмірі әлемдік бестселлердің жазылуына негіз болды.
Қазақ журналистикасының әдебиетке ықпалын айтар болсақ, белгілі драматург- жазушымыз әрі өткен ғасырдың белді журналисі Оралхан Бөкейдің «Қасқыр ұлыған түнде» әңгімесінде жас журналистке жаңа салынып жатқан құрылысты барлап, салыну барысы жайлы мақала дайындап әкелуге тапсырма беріледі. Журналист – әңгіме авторының өзі – Оралхан Бөкей болады. Арнайы тапсырмамен барған журналист жігіт жолай Арай есімді қызбен танысып, екеуінің ортақ әңгімелері пайда болып, жақсы сөйлесіп кетеді. Түн басқан уақта, қақаған аязда қыз автобустан түсіп, жігіттің «қыстаққа дейін бірге ертіп барсам» деп қолқалағанына қарамастан, жалғыз ауылына беттей кетеді. Сол түні қайғылы оқиға орын алады: қыстаққа беттеген қыз үйіне жете алмай, қасқырлардың талауына қалып, мерт болады. Жас журналист 2 күн өте «Новостройкадан» қайтып, қыздың ауылына барады. Барғанда бір жігіттен Арайдың өлімі жайлы естиді. Солай «Новостройка» жайлы мақала жазудың орнына қыздың ауылының тағдыры жайлы жазуға кіріседі. Арайдың отбасының қайғысын көріп, адалдық пен тазалықтың нышаны деп санаған Арайдың өлімін естіген жас журналист жігіт тұңғыш рет редакторының тапсырмасын орындамай, қалаға мақаласыз қайтады.
Сонымен қатар, заманауи қытай жазушысы, магиялық реализм бағытын дамытып, халық ертегілерін тарихпен байланыстыра заманауи туындыларды дүниеге әкеліп, соны үшін «Нобель» сыйлығын иеленген Мо Яннің «Қызыл гаолян» романы белін буып сыпырғы жасайтын қарапайым өсімдіктен Қытайдың білдей дүниетанымының өзгеруі жайындағы мазмұнды қамтиды. «Нобель» сыйлығының тағы бір лайықты иегері, Норвегиялық жазушы Кнут Гамсунның «Аштық» романы жоғарыда аталған шығармалар сияқты әдебиеттегі журнализмді айқын ашып бере алды.
Журналистикаға әдебиет әсер ете бастаған кезде, журналистиканың жазу стилі біршама бейнелеуіш құралдармен бояу алды. Нәтижесінде оқырмандардың мақаланы оқуға деген қызығушылықтары артты. Мұндағы басты айтып өту керек жайт – журналистикаға асыра сілтеу секілді айшықтау түрлерін қолданбау абзал. Себебі, журналисттің басты міндеті – ақпаратты халыққа барынша дәл, нақты жеткізу. Алайда, жазу тілін көркемдеу үшін кейбір дара журналисттер жазбаларында әдеби троп түрлерін пайдаланады. Мысалға, атақты, дарынды журналист Нұртөре Жүсіп өзінің «Құстың жаманы азайып, адамның жаманы көбейген бе?» атты мақаласында «ала құс сауысқанның өзі бірігіп ұшып-қонғанда адамдар неге бір жағадан бас шығарып, бір жеңнен қол шығармайды» деп, сауысқан мен адамды шендестіре отырып, яғни антитеза тәсілімен бірлік, ел ішіндегі алауыздық мәселесін ұтымды көтереді. Нұртөре Жүсіп көптеген мақаласын осылай әрлей отырып, халық қызыға оқитын дара журналистке айналған.
Нұртөре Жүсіп секілді Асқар Сүлейменов, Тәкен Әлімқұлов, Таласбек Әсемқұловтай мықты журналисттер өзінің даралығымен екі саланы қатар алып жүре білді әрі халықты өзіне жақындатып, сенім ұялата білді.
Мақалада сөйлемдерді өзгеше құру үшін, кезінде поэзия мен прозада пайдаланған инверсия фигурасы арқылы сөздерді қалыпты тәртіптен тыс орналастыру журналистикада құлаш жайды.
Қорытындылай келе, әдебиет саласында болсын, журналистикада болсын, адам өзіндік дара қасиеттерімен, тума дарынымен екі салаға да өзіндік үлесін қосып, қатар алып жүре алады. Журналистика мен әдебиет қазірде біте қайнасып кетті. Әдебиет өзінікін, журналистика өзінікін жасаса да, екеуін бөліп қарастыруға келмейді, екі сала бір бүтіннің екі бөлігі болмаса да, бір-бірімен өзара тығыз байланысты салалар болып көрінеді. Шынында да, журналистиканы негізгі кәсібі ретінде таңдаған жастардың көпшілігі мектепте басқа пәндерге қарағанда әдебиетті жақсы көрді. Әдебиет – сөздік пен стиль ғана емес. Бұл жалпы адамзаттық мәдениет. Әр адамның бойында белгілі бір мөлшерде жеке әдеби білімі, жеке әдебиеті болады. Ал журналисттің өзінің бойындағы жеке әдебиетін журналистикаға арнауы – менің ойымша – қалыпты құбылыс. Және журналист те әдеби тұлға секілді шығармашыл адам болғандықтан, оның да поэзия мен прозаға ұмтылуы қалыпты әрі мүмкін нәрсе деп ойлаймын. Ең бастысы – адамдығың мен халыққа адалдығыңды ұмыт қалдырмау.