жеке
блог

"Ғылыми революция" - ғылымның даму кезеңі

Ғылым әрдайым жаңашылдықты талап етеді. Ғылымның өмір сүру тәсілі – үнемі өзін-өзі жаңарту, адамзат өмірінің жаңаруына әкеліп соқтырары сөзсіз. Әр түрлі зерттеушілер бірауыздан "ғылымда жаңа нәрсеге деген құштарлық бар"деп атап өтті. Қарқынды күшпен  және айқындықпен бұл ұмтылыс ғылыми білімді сапалы жаңа деңгейге көтеретін ғылыми революцияларда жүзеге асырылады. Ғылыми прогрестің қажетті буындарын ұсына отырып, ғылыми революциялар ғылымның өзін-өзі жаңартудың ең шешуші нысаны ретінде қызмет етеді.

Ғылым қандай ғылыми революцияларды біледі? Бұл сұраққа жауап беру үшін біз "ғылымның негіздері" ұғымына жүгінуіміз керек, өйткені ғылыми революция әрқашан ғылымның негіздерін қайта құру болып табылады, ол арқылы ғылыми зерттеудің жаңа стратегиялары таңдалады, олар осы мәдениетте үстемдік ететін іргелі құндылықтар мен дүниетанымдық құрылымдарға сәйкес келеді.

Ең алғаш ғылыми революция термині 1939 жылы біздің заманымыздың танымал тарихшысы А. Койренің арқасында пайда болды деп айтсақ қателеспейміз. Бірақ ғылыми революция деп 1939 жылға дейінгі ғылымда болған өзгерістерді де айтуымыз шарт.

Ғылыми білім мазмұны мен көлеміне қарай үнемі өзгеріп отырады, жаңа фактілер анықталады, жаңа гипотезалар пайда болады, ескілерін алмастыратын жаңа теориялар пайда болады. Ғылыми революция жүріп жатыр. Ғылымды дамытудың бірнеше модельдері бар:

- Ғылым тарихы: прогрессивті, кумулятивті, прогрессивті процесс;

- Ғылыми революциялар арқылы ғылым тарихы;

- Ғылым тарихы жеке жағдайлардың жиынтығы ретінде.

Бірінші модель білімді жинақтау процесіне сәйкес келеді, онда ғылымның алдыңғы жағдайы келесі жағдайды дайындайды; негізгі идеяларға сәйкес келмейтін идеялар қате деп саналады. Бұл модель позитивизммен, Э. Мах пен П. Дюгемнің шығармаларымен тығыз байланысты болды және біраз уақыт жетекші болды.

Екінші модель ғылымның дамуындағы абсолютті үзіліс идеясына негізделген, яғни, ғылыми революциядан кейін жаңа теория ескіден түбегейлі ерекшеленеді және даму мүлдем басқа бағытта жүруі мүмкін. Бұл модельді танымал американдық ғалым Т. Кун ұсынды.

Ғылымды дамытудың үшінші моделін Британдық философ және ғылым тарихшысы И. Лакатос ұсынған. Бұл модельдің мәні ғылыми бағдарламалардың өзгеруі болды.

Сонымен, ғылыми революцияның келесі түрлерін ажыратуға болады:

1) революция идеалдар мен зерттеу нормаларын өзгертпестен әлемнің ғылыми бейнесінің өзгеруі ретінде (электромагниттік өріс теориясының пайда болуы);

2) революция әлем + идеалдар мен нормалар бейнесінің өзгеруі ретінде (XX ғ. басындағы революция: кванттық-релятивистік физиканың пайда болуы);

3) жаһандық ғылыми революция ғылымның барлық негіздерін қайта құрылымдау ретінде: әлемнің ғылыми бейнесі, ғылыми зерттеудің идеалдары мен нормалары, философиялық негіздер.

Еуропалық ғылым тарихындағы ғылыми революциялар төмендегідей жіктеледі:

1. XVII ғасырдың басы: классикалық жаратылыстанудың қалыптасуы. Бірінші ғылыми революция Жаңғыру дәуіріне тұспа тұс келеді. Бұл ғылымдағы революция Николай Коперник – астроном және математиктің атымен тығыз байланысты.

2. XVIII ғ. соңы – XIX ғ. басы: тәртіптік ұйымдастырылған ғылымның пайда болуы. Екінші ғылыми революцияның басында Галилео Галилеей, Исаак Ньютон, Р. Декарт және т.б. ғалымдар мен зерттеушілер тұр. Мысалға, Ньютон әлемге тартылыс күшін ұсынды.

3. XIX ғасырдың аяғы – сер. XX ғ.: классикалық емес жаратылыстанудың қалыптасуы. Ғылымдағы үшінші революция Пьер Симон Лаплас, И. Кеплер, Шарль Огюст Кулон және басқа ғалымдардың атымен байланысты.

4. XX ғ.70 – ші жж. уақыт: пост-класс ғылымы. Осы уақытқа дейін жалғасып келе жатқан ғылыми революция.

Сонымен қатар ғылыми революция жаһандық, кешенді(комплекстік), жеке және ғылыми-техникалық типтерге жіктеледі.

Жеке ғылыми революция ғылымның белгілі бір жеке саласындағы жаңашылдықты қамтиды. Мысалы бұл жаңа іргелі теорияны құру болуы мүмкін. Кешенді(комплекстік) бұл туыстас салалардағы ғылыми революция. Ал жаһандық бұл ауқымды революция, яғни ол ғылымның бүткіл жағын қамтитын ғылыми төңкеріс болып табылады.

Әрбір ғылыми революцияның екі негізгі міндеті бар, олар кейде бір - бірімен өзара байланыста, ал кейде бірінен соң бірі дәйекті түрде орындалады. Ғылыми революцияның бірінші міндеті теріс, сыни, деструктивті сипатқа ие: түбегейлі, революциялық жолмен, осы ғылымның ескі тұжырымдамаларының, теорияларының, принциптері мен заңдарының бүкіл жүйесін жою қажет. Осы теріс, деструктивті революциялық сыни тапсырманы орындамай, жаңа көзқарастарды, ғалымдардың жаңа ойлау тәсілін әзірлеуге және қабылдауға негізгі кедергіні жою мүмкін емес, ғылымға жаңа идеялар мен ұстанымдардың ену жолын тазарту мүмкін емес.

Ғылыми революцияның екінші, маңызды міндеті позитивті, сындарлы, шығармашылық: ғылымда жаңа ұғымдар, теориялар, принциптер мен заңдар жүйесін дамыту, негіздеу және бекіту қажет, сонымен бірге бұл ғалымдардың жаңа ойлауы, олар зерттейтін әлемді қабылдау мен түсінудің жаңа тәсілі. Кез-келген революция үшін, оның ішінде ғылыми революция үшін негізгі болып табылатын осы позитивті, шығармашылық, революциялық-сыни тапсырманы орындамай, революция өзінің логикалық тұжырымына жете алмайды.

Кез-келген революцияда оның ішкі құрылымына қатысты үш кезеңді бөлуге болады.

Біріншісі-бұрынғы көзқарастар жүйесінде не бұзылатыны анықталған кезде, бұған дейін үстемдік еткен әлемді қабылдау жолында.

Екінші, шығармашылық, ол танымның жаңа әдісінде басқа көзқарастар жүйесінде не пайда болатынын анықтайды.

Үшіншісі, ол ескіден, ескі көзқарастар жүйесінен, әлемді ескі қабылдаудан не қалатынын анықтайды.

Кез-келген ғылыми революция құрылымының осы үш іргелі сатысының нақты үйлесуі ғылыми революцияның әр түрінің өзіндік ерекшелігін анықтайды

Ғылыми революция-бұл ғылыми қозғалыс, оны ғылыми білімнің алдыңғы деңгейінен ерекшелейтін басты қасиет, жаңадан пайда болған және бұрыннан бар ғылымдардың бүкіл кешені тек ғылыми теориялау саласында ғана емес, сонымен қатар нәтижелерді практикалық дамыту саласында да айқын тенденцияны көрсетті. Ғылыми төңкерістердің барлық төрт түрін дәйекті түрде қарастыру ғылымды тікелей өндірістік күшке айналдыру процесінің өсіп келе жатқанын көрсетті.

Адам білімінің белгілі бір саласында ғылыми революцияның бар екендігіне көз жеткізу үшін, бұл жерде үстемдік еткен, бірақ қазіргі уақытта ескірген ғалымдар әдісінің түбегейлі бұзылуы бар-жоғын анықтау керек, ең бастысы, зерттелетін құбылыстардың түсіндірілуін түсінуде сенімнің құлдырауы орын алғандығына көз жеткізу керек.

Басқаша айтқанда, егер ғылымның осы немесе басқа саласында негізгі ғылыми ұғымдар, теориялар, принциптер мен заңдар жүйесі түбегейлі бұзылса, ғалымдардың ойлау әдісі, белгілі болған әлемді түсіну және түсіндіру әдісі толығымен қайта құрылса, онда бұл жағдайда біз ғылыми революциямен айналысамыз. Бұл ғылыми революцияның жалпыланған өлшемі.

 

 

Әдебиеттер тізімі:

1.     История и философия науки: учеб. пособие / [Н. П. Махова и др.]. – И90 Омск: Изд-во ОмГТУ, 2012.

2.     Кун, Т. Структура научных революций / Т. Кун. – М., 2003.

3.     Лакатос, И. История науки и ее рациональные реконструкции // Структура и развитие науки. – М., 1978.

4.     Малкей, М. Наука и социология знания / М. Малкей. – М., 1983.

5.     Степин, B. C. Философия науки и техники науки: учеб. для системы

послевуз. проф. образования / В. С. Степин, В. Т. Горохов, М. А. Розов; РАН;

Ин-т философии; Гос. акад. ун-т гуманитар. наук. – М., 2011.

6.     Горохов, В. Т. Основы философии техники и технических наук / В. Т. Горохов. – М., 2004.

7.     Денисов, С. Ф. Естественные и технические науки в мире культуры : учеб. пособие / С. Ф. Денисов, Л. М. Дмитриева. – Омск, 1997.

8.     Койре, А. Очерки истории философской мысли. О влиянии философских концепций на развитие научных теорий / А. Койре. – М., 1985.

9.     Микешина, Л. А. Философия науки: Современная эпистемология. Научное знание в динамике культуры. Методология научного исследования / Л. А. Микешина. – М. : Прогресс-Традиция : МПСИ : Флинта, 2005.

10.  Венцковский Л.Э., Смирнов Г.Е., Фундаментальные и прикладные исследования в развитии наук, М., 1990.

Ең қызықты блогтар

Артық білімді кітаптан ізде!
БАҚ-тағы табиғи апаттарды сипаттаудағы метафораның орны
XXI ғасырдың Абайы
Рене Декарттың туа біткен идеялары мен философиялық ойлары
Суицидтің алдын-алу
Ұлттық таным көрінісі: Ақұштап Бақтыгереева лирикасы бойынша

Жұлдызды блогтар