Оқи отырыңыз

Тілекке еңбек тірек болмаса, ойға омалып қырдан аса алмайсың.

Автор: Бауыржан Момышұлы

— Редактор бағаны —

Байтұрсынұлы Нобель сыйлығы жайында
Байтұрсынұлы Нобель сыйлығы жайында

Автор: Ербол Жұмабайұлы

Статус: Massaget.kz порталының Бас редакторы

Материал жіберу

— Үздік әуендер —

Нұржан Тәжікенов - "Сағыныш"
Роза Рымбаева - Алтын сағым
"Тұран" тобы - Kara jorga - people's songм
"Тұран" тобы - The swan - N. Tilendiev
"Тұран" тобы - Kaiys's weeping - poems by S. Kudaiberdiev (the epic of 'Layla and Majnun')
"Тұран" тобы - Zharapazan - people's song - poems by S. Medeubek
Бас бет / Лайфстайл / Әдебиет / Проза / Ақылбай қарттың... (әңгіме)

Ақылбай қарттың... (әңгіме)

Ақылбай қарттың... (әңгіме)

Массагеттің оқырмандарына сиясы кеппеген жаңа әңгімені ұсынғалы отырмыз. Желісі өзге, ерек бітімді туындының сізге ерекше әсер етері анық. Бүгінгі жастардың қарым-қабілетін байқаңыз. Ұлт әдебиетін ұлықтау үшін алдымен оқу керек. Ендеше, әдебиетке ат ізін салған, ертең әдебиетті жасайтын жас жігіттің шығармасы назарларыңызда! 

Ақылбай қарттың жасы биыл жетпісті алқымдады. Дүниеде көрген қызығы: екі ұл, екі қыздың әкесі атанған. Ұл-қызы қанаты қатайып, ұядан көргенін іліп ұшып, өмірде орнын тапқан. Үлкені – Марат мұнай таситын темір тізгіннің иесі, екінші ұлы Ерлан – қойшы. Мал төлдетеді. Екі қызы – мектепте мұғалім. Білгір педагог атанып жүр. Қай кезде қара қазақ үшін ұлдың орны ерекше, шаңырақтың тіреуі. Алпыс жыл отасқан Қалампыр кемпірімен кіші ұлы Ерланның қолында. Қартайғанда балаңа баладай мөлтілдейсіңнің кебі. «Немерең балаңнан тәтті болады» дегенді Ақылбай қарттың аузынан жиі естисің. «Құдайға шүкір, енді өліп кетсем де ризамын» , - деп Құдайға қолын жайып, алғысын төгіп қояды.

 - Қой, қайдағыны айтпай! Құдайдан өлім тілегенше, өмір тілемейсің бе?! Әлі-ақ қожырап кеткен қойныңды жылытып жүрген мына немерелеріңнің қызығын көрерсің, - деп кемпірі Қалампыр тасын өрге домалатып отырады. Оған Ақылбай қарт ойын алысқа тастап:

- Е, кемпір, бұған жеткен де бар, жетпеген де бар. Енді қанша жүреміз. Жазмыштың босағадан сығалайтын кезі де келді-ау, - деп, "Солай емес пе?" дегендей кемпіріне мейірлі көзін қадайды. Бұл өмірде өзіңе ризамын деп тұрғандай.

Қалампыр апамыздың жүрегі шеңгел тікенге басып алғандай шымыр ете түсті. Бір жайсыздық орнады. Әлдеғайып бір жаманшылықтың болатынын сезетін сияқты. 

– Ой, кәрі ит, алжиын деген бе? – Қалампыр апамыз күбірлеп, өз-өзімен сөйлескендей орнынан тұрып, далаға шығып кетті.

Түс бесіннен ауған. Немерелері Мағжан мен Маржан мектептен қайтатын уақыт та таянды. Келіні - Гулжан мен ұлы Ерлан жұмыстан кеш қайтады.

- Әй, кемпір! Ана мектептен келетін балаларға шай-суың бар ма? Таяғына сүйеніп далаға шығып. Кемпірі жез самауырынға от жаға алмай тұнжырап жүр... Әлі жауап жоқ.  – Ау, саған не болған? Жаңа түскен келіндей теріс қарап, ажарыңды көрсетпейсің ғой?

Кемпірі «Әй, қойшы» дегендей теріс қараған күйі қолын сілтей салды.

Қалампыр апамыз бойын билеген жайсыздықты жеңе алмай, көпке дейін жанталасып жүрді. Шалының терең сөздері  құлағынан кетпей қойды. Шал мен кемпірдің түрпідей жиырылған ажарын мектептен келген Мағжан мен Маржан жадыратып жіберді. Ата-әжелеп мейіріңді қандырады. Ақылбай қарт пен Қалампыр апамыз төбесі көкке жеткендей қуаныштан бастары айналып, қимылдары ширап, біршама жасқа жасарып шыға келді. Ерке мінезді, кең қолтық ата-әженің әукәуімен жүрген, әсіресе, Мағжан тентектеу өскен. Келе сала атасының алды-артынан өтіп, кейде қуарған шалдың мойнына асылып алады. Тойған қозыдай томпиып алған ұлдың салмағына сарсу ұялаған шалдың буын-буыны қайдан шыдасын. Алласын аузына алады. Тентек ұлды жасқамақ болған кемпіріне, - заманың қалай болса, бөркіңді солай ки, кемпір, қайтесің, тиме құлыныма, - деп айналайынын айтып, сотқар ұлды одан ары құтыртып тастайды. Оған он бір жасар Мағжан борбайына шоқ салып жібергендей ойнақтап, үйдің шаңын көтереді. Маржан да табиғат берген нәзіктігі болмаса, бірінің  аузына бірі түкіріп қойғандай.

- Әй, қу тентектер, бүгін қатты кеттіңдер ғой. Не болды сонша тыпыршып, - қолын әуелгі әдетімен сермеп, - Әй, Мағжан, Маржан! – басын шайқап, шашылған киім-кешек, төсек-жастықтарын жинастырған болады Қалампыр апамыз.

Кеш батып, сиыр мөңіреп, қой маңырап шағын ауылды шаңға бөлеп, кешкі табын да келді. Әркім тиесілі малын бөліп алып, табын тез тарқайды. Бірі қалың қой-ешкісін, сиыр-тайыншасын бағындыра алмай айғайға басып шуласа, бірі бес ешкісін айдап, ысқырығы жер жарып, тап қайшылығын айғай-шумен теңейін дегендей – ол шулайды.

У-шу басылып, ел орынға отырғанда Ақылбай қарт дәрет алуға шықты. Шарбақтың бұрышынан айнала бергенде ту сыртынан сайтанның сапалағындай біреу сап етіп, шыңғырған дауысы қоса шықты. Тас кенеше жабысты. Сақтанатын сайтанның өзі-ақ мынау.

Ақылбай атамыз «Алла» деуге ғана шамасы келді. Ызғарлы өмірге еріп кетпей, шыдаған тамшы ғұмыр – өмір атты қалтырауық тал жапырағынан баяу салбырап тамып бара жатты.

Бір-ақ кеште қырық үйлі қараша ауыл азан-қазан болды да қалды. Бәрі Ақылбай қарттың қазасына дорба-дорба әңгімесін шұбырта әкеліп қоңыр тамға жинақтап жатыр.

- Құдай-ау, бағана ғана немересін мойнына асып шауып жүрмеп пе еді. Қап... - деп саса сарғайса, бірі:

- Қу бақыр дүниеден құтылған екен, жарықтық. Ұл мен қыз алдында аталы өлім болды. Не қарызы бар. Сайдың тасындай балалары осы өмірдегі тіршілігі, ана өмірге жамбасы майлы кеткен адам ғой, - дейді замандас шал.

- Өзі... Неден өлді? Қалай ауырмай-сырқамай сынып кетті, түсінбеймін. Жүрегінің талмасы жоқ еді.

- Шарбақтың бұрышына қисая кетіпті, қайран шал. Ажал келсе, қайдан да алар, еее! Ақылбай – ақылшым-ай, аруаққа айналды деген осы-ы-ы.

- Қалампыр кемпірге қиын болды, бір аяғы көрге жақын болса да қалай қисын. Батады да. Батқан соң қалай кәрі көзден жас шықпайды.

Қысыр-қисығы бар әңгіме диірменнің тасындай шыр көбелек айналып жатты. Бәрінің бетінде жағымды көлеңке түсіріп тұрған: аруақты сыйлау, Құдайдан қорқу сенімі қысырап басу айтқандай. Иіс-қоңысы бірлер жылады. Жылады. Жылады...Кім кінәлі? Не себеп? Жетпіске келіп, немереден көрген еркелік пе? Әлде, таза балалық ғұмыр ма?

Жеті атадан жалғасқан дәстүрі мен шариғат жоралғыларын жасап Ақылбай қартты ақтық сапарға шығарып салды. Ескілігі ел санасына көшіп-қонып жеткен мола – қорым кейіпіне енсе де, бір рудың тағы бір төл баласын құшағына алды. Нар емшектей шошайып қара жерге жаңа жара шықты. Ол жазылып өшкенше, бізде...

Ақылбай қарттың қазасы, жалпы қаза атаулы өз басыңды ғана ойлауға итермелей бермей ме? Кім бар, кім жоқ – ешкімнің санасына кірмейді, әсіресе, жылап-сықтағандардың. Ал, тентек ұл – Мағжанның жоғы біреуін шылт еткізбегені... Әкесі жоқтап, - Мағжан қайда? – деп бір оқталды да: «Атасының өліміне сене алмай, қашып жүр-ау, осы...» деп ойланған болып, қайта қарбаласқа батып кете берді.

Атамызды жерлеген соң бір түн өтті. Келесі күні түс ауа Мағжанды нықтап жоқтай бастады. Қорқыныш та қолтықтасты. У-шу іздеді. Іздеді. Табылмады.

 ***

Мағжан ит үйшігінің тасасында тығылып, атасын күтіп отырды. Дене тәрбиесінен еліріп келген қалыбы, өне бойы қолды-аяққа тоқтамайды. Келіп-кетіп тұрған тұмсықтағы суын жеңімен бір қайырды да, атасы өте бергенде ту сыртынан «АА-А-А-А-У!!!» - айғаймен бас салды. Атасы көз алдында жан тапсырды. Мағжан өлгенін анық білді. Үні өшіп, қалтырады да қалды. «Ата!» деуге де шамасы келмей, өзінің қандай ауыр дүние жасағанын түсіне алмай бар мен жоқтың арасында тұрды да қалды.

Қара төбет арс-арс етіп үріп-үріп жіберді. Мағжан оқ тигендей шегіншектеп барып, сүрініп құлап түсті. «Ата! Ат...». Қираңдай тұрды. Атасын өз қолымен өлтіргенін толық көріп, жылап жіберді. Бірақ, дауыс әлі жоқ. Сәл атасына қарап кідірді де, айналып тұра қашты. Басы ауған, аяғы тартқан жаққа жортып кеткенін ешкім, ешкім білмеді, тіпті Мағжанның өзі. Бір күн бойы бала сезім азаптың көкесін тартты. Жылай берсе, қайта, жеңіл болар еді. Жылап-жылап, шаршап, ұйықтап қалар еді ғой. Олай болмады. Тоқым тартқан ақыл, сәби ой, ар, намыс  - кезек-кезек отқа салды. «Атамды өлтірдім. Мойнына орап еркелеткен, ата-тайымды. Ол... Ол папамның әкесі ғой. Әкем... Мен, атамды - әкесін өлтіргенімді білсе, мені бала етпейтін шығар. Мені үйден қуып жібереді. Бәлкім мені... Мамам ше?! Мамам мені бекер тудым дейтін шығар... Ал Маржан мені өмір бойы жек көріп кететін болды ғой. Мектептен келгенде шай дайындатып қоятын, кәмпит-пішен беріп тұратын атамызды, мен өлтіріп таста... Елдің көзіне қалай көрінем. (Жылайды тоқтамай) Апа! Апатай, атамды... атамды өлтіргенім үшін мені қарғайтын шығарсың. «Әй, қу тентек! Атаңды өлтірдің бе?» (Көз алдына ұрсып тұрған апасы келді). Кешірші, апа! Енді не істеймін? Барлық ауыл атасын өлтірген жауыз деп ойлайтын болды, қайтем енді. (Өз басын таспен соғып қан қылады). Мама! Мама, құтқаршы мені. Мен қанішер болдым ба?.. Құдай мені кешіре ме, мама?! Атам мен апам қой дегенде тыңдамадым, мама! Мама, сен маған ренжімеші. Мен кетті деп жылама, жарай ма? Өмір бойы «атасын өлтірген жауыз» деп ел сөгеді ғой мені, мама! Әкеме айтшы, әдейі істемедім. Мен әкемді өлтірген адамды кешірмеймін, өзін өлтірер ем. Ол да мені... Мен сияқты баласы болғанша...»

   ***

Су құйған іннің тұрғындарындай ауылдың есті ер азаматы мен азаматшасы босып кетті. Бір күн бос сандалды. Келесі күні кешке әкесі Ерлан ит біліп, кісі көрмеген жыныс ағаштың арасынан жуан қайыңға асылып тұрған ұлын тауып алды. Өліп қалыпты...

Салтанат Минайхан

сурет:celebrities.kz

Дайындаған: Фараби Арыстанбек

4205 12
Рейтинг: +4

Дайындаған: Ла Лига
Қосылған күні: 05 ақпан 2013, 14:41
Пікірлер
+0
05 ақпан 2013, 14:49

Оқиға желісі ұнады. Қайғылысын-ай... Жазбада жан бар. Басын бір оқысаң, аяғына дейін тапжылтпайды екен. Салтанаттың қаламына қарым тілеймін!

+0
05 ақпан 2013, 14:54

Салтанаттың алғашқы әңгімесі алыста қалғанда. Бүгінгі Салтанат көп нәрседен хабардар болған жас тарлан іспетті. Тіл-көзден сақтап, жақсы жаза беруіңе тілектеспін!

+0
05 ақпан 2013, 15:42

Ойй күшті екен, қысқа метражды фильм түсіруге болады)

+0
05 ақпан 2013, 19:06

Жарайсыз, Салтанат! осы қалпыңыздан танбаңыз!

+0
05 ақпан 2013, 23:27

Қайғылы оқиға,,, әттең-аааай,,,

+0
06 ақпан 2013, 13:29

Жазушының жүгі ауыр. Салтанаттың парозаға ойысқаны қуантады. Ескеретін, ескертетін жәйттар көп екен. Үндемей қоя салатын алғашқы шығармасы емес. Сөйлемдері ылғи етістікпен, оның үстіне бірдей формада аяқтаған(жіктің жалғауының үшінші жағы немесе жедел өткен жақта). Суреттеулері нанымсыз. Қабірді қай қазақ нар емшектей деп суреттейді. Ең бірінші о жерде ауыр атмосфера орнау керек. Қаза ғой. адам ортасынан кеткен ақсаалдың моласы жалғыздықтың күйін алғаш рет сезінгендей деп пе, жазуышысың ғой, суреттеу керек еді. Ең соңындағы "өліп өапты" деген сөйлем артық. Баласын тауып алды деген соң түснікті ғой. жазушы тек қана форма, ойға ғана емес, стилистикаға да мән беруі керек деп ойлаймын. Салтанат, қарамыңа қарым тіледім.

+0
06 ақпан 2013, 13:52

Басы жауыр боп кеткен тiл.Соны гана унады.

+0
06 ақпан 2013, 18:57

эх, тарғыл дүние ай!...жақсы жазылған шығарма! қазақы қоңыр иіс бұрық етіп көтеріледі. бірақ, сөзбен ешуақытта ойнауға болмайды. сөзбен ойнау отпен ойнау. "кемпірі Қалампыр тасын өрге домалатып отырады. " тасы өрге домалау - бағы асып, мерейі өсіп мағынасында болсада бұл жерде қолданылмайды.егер бір ұтымды қазақы ұғым беру керек болса, есесіне қуанышын қозылатып деген сынды басқа сөз қарастырған жөн. "түрпідей жирылу" бұл енді ағаттық. жыландай жирылып, немес, кірпідей жирылып деген жөн. түрпідей тұтқыр деп айтуға болады. (әрине, бұл шығармада тысқары) . осы сынды әлденеше сөз қолданыстағы қәтеліктер мені бейжай қалдырмады. Бағашардың айытқаны орынды. етістік формасын қалай беру керектігін Тәкен Әлімқұловтан артық білген жазушы кемде-кем ау!? ол туралы Есағаңның айтатыны да бар. осыны біліп, ескеріп айтса керек. ал, жалпы шығармадан мен жауыр боп кеткен тілді көріп тұрғаным жоқ. аталған сөз тіркестерін түзетсін, ұғынсын деген тілекке "ұрынбағанымда" жата кеп мақтаған болар ем. ертеңгі жазылар сүйекті шығарманың ілкі дайындығы сынды. қабағат қуанып отырмын. Салтанат қазақ әдебиетіне өз салтанатымен біртіндеп кіріп келе жатқаны үшін қуанам!

+0
07 ақпан 2013, 09:53

Әңгіме соңында "жүрегі шеңгел тікенге басып алғандай шымыр ете түстінің" кебінін киеді екенсің....

+0
08 ақпан 2013, 11:57

Әңгімең жақсы екен........болашақта осындай сынды да, мағыналы дүниелер көбейе берсін Жерлес.........

+0
12 ақпан 2013, 17:12

Маған өте қатты ұнады. Жоғарыда жазылып жатқан пікрілердің жаны бар. Сонда да "әңгіме ұнамады" дегендер жоқ, болуы да мүмкін емес деп есептеймін. Ең бастысы, автор оқырманды қызықтыра алды, ол қабілет шығарма иесінде бар. Сондықтан әлі де жақсы дүниелерді күтемін.

Пікір білдіру:

Пікір қалдыру үшін тіркеліңіз немесе сайтқа кіріңіз.

Әлеуметтік желі арқылы кіру:

Соңғы аудармалар

EXO - Lucky One [kaz_sub]
EXO - Lucky One [kaz_sub]

Оңтүстік кореялық әйгілі бойз-бэнд EXO тобы бүгінде дәурені жүріп, дүркіреп тұрған топ болып отыр. Жігіттер тобы тек Оңтүстік Кореяда ғана емес, Азияда танымал. Қазақстанда да EXO тобының жанкүйерлері жетерлік. Басында он екі қатысушыдан құралғанымен, бүгінде топта он өнерпаз өнер көрсетеді. Әр қатысушы жан-жақты, талантты. Біз бұған дейін аталған топтың бірнеше бейнебаянын қазақшаға аударған едік. Назарларыңызға топтың "Lucky One" туындысын қазақша субтитрмен ұсынамыз. Аударған: Жарылқасын Мырза Тайминг,...

IU - The shower [kaz_sub]
IU - The shower [kaz_sub]

Ли Чжи Ын – оңтүстік кореялық 23 жасар әнші қыз. Оның сахналық есімі «I and You» (мен және сен) әуен арқылы бір бүтін бола аламыз дегенді білдіреді....

Күн ұрпақтары/ Сошедшие с солнца / Descendants of the Sun [kaz_sub]
Күн ұрпақтары/ Сошедшие с солнца / Descendants of the Sun [kaz_sub]

Ел: Оңтүстік Корея  Жанр: романтика, медицина, драма, комедия, боевик  Жыл: 2016  Режиссер: Ли Ын Бок Басты рөлдерде: Чжин Гу, Сон Хе Ге, Сон Джун...