Оқи отырыңыз

Тілекке еңбек тірек болмаса, ойға омалып қырдан аса алмайсың.

Автор: Бауыржан Момышұлы

— Редактор бағаны —

Байтұрсынұлы Нобель сыйлығы жайында
Байтұрсынұлы Нобель сыйлығы жайында

Автор: Ербол Жұмабайұлы

Статус: Massaget.kz порталының Бас редакторы

Материал жіберу

— Үздік әуендер —

Нұржан Тәжікенов - "Сағыныш"
Роза Рымбаева - Алтын сағым
"Тұран" тобы - Kara jorga - people's songм
"Тұран" тобы - The swan - N. Tilendiev
"Тұран" тобы - Kaiys's weeping - poems by S. Kudaiberdiev (the epic of 'Layla and Majnun')
"Тұран" тобы - Zharapazan - people's song - poems by S. Medeubek
Бас бет / Лайфстайл / Әлемтану / Қазақстаным / Маңғыстау төріндегі Шерқала

Маңғыстау төріндегі Шерқала

Маңғыстау төріндегі Шерқала

Қадірлі Массегет порталының оқырмандары!  Бүгін Маңғыстау облысында орналасқан тарихи ескерткіш Шерқала туралы әңгіме-дүкен құрып, сол туралы кейбір қызықты ақпараттарды назарларыңыздан өткіземіз.

Шерқала Маңығыстау облылысының төсінде орналасқан тау түзілісі. Сырттай қараған адам оны әр нәрсеге ұқсатып жүр. Кейбіреулер төңкерулі кесеге ұқсатса, енді біреулер таудан кәдімгі киіз үйдің бейнесін көреді. 

Шерқала Қаратаудың орталық және батыс жоталарының ортасында орналасқан тау түзілісі. Әйгілі жібек жолының қызып жатқан кезінде  талайларға көлеңке, пана болған деседі. Кейбір аңыздар бойынша, бұрынырақта Шерқаланың төбесінде кішкене қалашық болған. Халық сол жерде өмір сүріп,  дұшпандардың шабуылынан қорғанған екен. 

фТаудың солтүстік бөлігі үздіксіз соққан желдің әсерінен қажалып, өзгеріске ұшыраған. Осы желдің әсерінен оның жан жағынан пайда болған жеке түзілістерді де байқауға болады. Ал оңтүстік бөлігі мен шығыс жағы тік жарлы. Жоғарғы жағы тегіс, адамның жүріп-тұруына ыңғайлы. Таудың етегінде төбесіне апаратын үңгір бар. Бірақ жергілікті қариялардың айтуынша, онда адамның кіруі қауіпті. Аңыз бойынша ол жерде өлген адамдардың жандары өмір сүреді екен. 

Осы жерде әйгілі суретші Тарас Шевченконың өзі келіп пленер жасапты. Поляк суретшісі  Б. Залесский де осы жердің пейзажын қағазға түсірген.

Жергілікті ақындар болса:

"Шерқала таудың бөркі еді, 

Айрақты таудың көркі еді," -

деп жырға қосқан. 

Ал, қазіргі кезде Шерқала көптеген туристердің сүйікті орнына айналып үлгерді. Қысқасы, келе жатқан демалыстарда саяхаттаудың реті келсе, міндетті түрде Маңғыстау төсіндегі осы тарихи ескерткішті көріп, сергіп қайтуға кеңес береміз.

сурет: visitkazakhstan.kz


8437 5
Рейтинг: +0

Қосылған күні: 21 наурыз 2012, 13:11
Пікірлер
+0
21 наурыз 2012, 14:42

Осы жер жайлы көп естігем.

+0
21 наурыз 2012, 14:42

келіңдер қуана қарсы аламыз :lol:

+0
22 наурыз 2012, 04:59

Бұрын тек түркмендер тұрған екен ғой

+0
31 наурыз 2012, 01:20

тарихи ескерткіш дегеннен гөрі, тау деген дұрыс шығар. Мұнда түрікмендер тұрмаған. Аңыз бойынша, ұрыс кезінде таудың ішіне жасырыныпты. (Таудың атауының да шығуының бір себебі осы аңызда айтылады.) Тауға барсаңыз, көптеген үңгір бар. Кейбіреулері бітеліп қалған, оған кіру қауіпті ғой деймін.
Таудың Шерқала аталғаны, жолбарысқа ұқсағандығынан дейді енді бір өлкетанушылар. Шер деген көне түркі ме, (шағатай ма, білмедім) тілінде жолбарыс дегенді білдіреді.

+0
13 мамыр 2015, 09:33

ШЕРҚАЛА

Шерқала Манқыстау ауданының орталығы Шетпе кентінен Қызанға қарай жүрер жол бойындағы Ақмыш тауымен бұлағының қасындағы, аты аңызға айналған тау. Ол, аңыздарды қайталап жатпаймыз, ол жайлы баспасөз беттерінде талай мақалалар мен зерттеу еңбектер жарық көрген. Біздің зерттеу тақырыбымызға арқау болып отырған бір-ақ мәселе, ол Шерқала сөзінің негізгі мағынасы.
«ШЕРҚАЛА – Бозашыдан Хорезм мен Хиуаға жүретін жол бойындағы тау, қамал аты. Арабша жолбарыс қала деген мағынаны білдіреді. Төңкерілген кеседей таудың үстіне шығатын жол жоқ. Таудың солтүстік етегінде әскери бекініс орны бар. Пирамида таудың солт.-шығыс бетінен түбіндегі тоннелге жол тартылған. Тауды үңгіп қазылған тоннель жоғарылаған соң екітарау болып, тау үстіне шығады. Қамалдың ұзындығы 300 метр. Ернеулерінде сыйымдылығы екі-үш адамдық атқыш-садақшылар үшін орын бар. 1851 ж. геол. Экспедицияның құрамында Маңғыстауда болған поляк революционері Б.Залесский: «Шерқалаға алыстан қарағанда, Римнің керемет пантеондарын, ежелгі замандардың ескерткіштерін көргендей боласың. Жақындап келгенде, жеке қабырғалардың колонналарын, қираған мүсіндер сияқты ақ таулардың бағандарын көресің»-деп жазып, Ш-ның суретін салып алады. Ол сурет Б.Залесскийдің «Қырғыз даласындағы өмір» атты альбомында 1856 ж. Парижде, 1989 ж. Алматыда қазақ тілінде жарық көрді. 1989 ж. Ш. Маңында белгілі әнші С.Ротару ән шырқап, Бүкілодақтық теледидарға түсті. Ол Мәскеуден әлденеше рет көрсетілді» («Маңғыстау энциклопедиясы» Алматы, 1997 жыл. 368 бет).
«Шерқала – оқшау тау (биіктігі – 307 м) аты, қорым; Шетпе кентінен солтүстік-батыста 18 км. жерде. Шынияз Шанайұлының «Бойында үш Темірдің Әлім жүрген» деген дастанында:
Алты жұрт Асан менен анаң кетті.
Жетеу деп білмегендер жалғап еді.
Еділден қаратабан қалмақ босып,
Қозғаған Ноғай артын солар еді.
Қаздырып Қаратаудан Шерқаланы,
Ақмыштан айдап ішкен бұлақ еді.
Қауғасын Шыңыраудан кесіп алып,
Сонан соң қонысынан қозғап еді.
Жер-жерге топырақтан оба жасап
Қарауыл қарап өткен солар еді...
Кейбір деректерге қарағанда, Шерқала оқиғасы Құдабай, Дәуімшар есімді батырларға да байланысты айтылады (Ізбасар Шыртанов. Кім кетіп, Маңғыстауға кім келмеген? «Маңғыстау» газеті. №42.1992). Бұл марқұм Серікбол Қондыбайдың «Маңғыстаудың жер-су атаулары» деген еңбегіндегі дерек. Алматы. 2010. 305 бет).
«Түс кезінде Ақмыш бұлағының қарсы алдындағы айналасы бір шақырымдай құм тастан тұратын жан-жағы ұшпа құз Шерқала шыңын барып көрдік. Оның басына шығу үшін әдейі баспалдақ жол жасалыпты. Етегінде тас қамалдың жұрнағы жатыр. Басында ел тұрған қоныс, шамасы құдық болса керек, бір түпсіз шұқыр бар. Сыңайына қарағанда, жер асты пана сияқты бор кеуектен салмағы 17 фунт болатындай сауыт тауып алдық. Өне бойын тот басып кетіпті, батыр жауынгердің сауытына ұқсайды, көп жерін оқ тесіп тастапты. Оқ тиген жерге қатқан қаннан тұрған тоттың ізін қанша тазартсақ та кетіре алмадық. Шерқала шыңының биіктігі 90 сажындай. Оның қасындағы көне қамал орнынан ұзындығы 6 вершок, қалыңдығы бір вершок төрт бұрышты жақсылап күйдірген қыш кірпіштер тауып алдық. Оның бір сынығын Новопетровск бекінісіне әкеліп, қамал салып жатқан инженер капитан Геннерихқа көрсетіп ек, жақсы кірпіш деп мақтады. Шамасы сол маңнан табылған тас көмірдің табына күйдірілсе керек» Бұл М.И.Иваниннің «Орыс география қоғамы жазбаларының» 1847 жылы шыққан 11 кітабында жарияланған «1846 жылы Маңғыстау түбегіне барған сапарым» дейтін ұзақ жол жазбаларынан алынған үзінді. (Әбіш Кекілбаев «Ұйқыдағы арудың оянуы» Алматы – 1979. 120-121 беттер).
Тағы С.Қондыбайға сөз берелік: «Шетпелік Айрақты тауының іргесінде, солтүстік-батыс жағында, небәрі 3-4 км жерде ерекшеленіп, Шерқала тауы тұр. Тегіс жерде 200 м биіктікке дейін (абсолют биіктігі – 307,7 м) алып киіз үй немесе төңкерілген тостаған секілді жатқан бұл тау бүкіл Маңғыстаудың символы қызметін атқарады. Осы таудың атының төркінін ең қарапайым жолмен «жолбарыс қала» (парсының «шер» - «жолбарыс» деген сөзінен шыққан) деп түсіндіреді. (С.Қондыбай ары қарай Шерқаланы қырымдық жырлар циклімен және тарихи айрақты-есен-қазақ ортасымен байланыстырады. Біз оның бәрін қайталап жатпаймыз). Украйнаның бүгінгі Харьков облысында, Северлік Донец (Шебірлік Тана) өзенінің бойында Чугуев «Шоғы» деген қала тұр. 1627 жылы салынған, 1780 жылдан қала мәртебесіне ие бұл шағын қалашық кезінде Змиев уезінің орталығы болған екен. Осы Змиев «Жыланды» деген өңірлік атау бізді осы өңірде Х1-Х111 ғасырларда өмір сүрген Қыпшақ ханы Шаруқанның атындағы қалаға алып келеді. Зерттеушілердің пайымы бойынша қала аралас тұрғынды (қыпшақ, алан және, біздің пайымымызша, - қондыкер қазақ-шеркештері) елді-мекен екен. Киев мәлігі (князы) Владимир Мономахтың 1111-жылы тұтқұйылдан жасаға шабуылы нәтижесінде ойран болған қыпшақ қаласы осыдан кейін оңала алмай, келесі ғасырларда бірте-бірте құлдырап, босап қалды.
Міне, Шарукань қаласының атауы жырға түсіп, қырым цикліндегі бір жырда Шерқұртты (Шерік юрт – Шарұқ жұрты) деген атпен сақталып қалды.
Шерқұртының елінде
Мамай деген хан еді.
...Көп ноғайдың елі еді.
Шерқұтты мен Қырымды
Бір қыз үшін тартысып,
Көрсетпе бүйтіп түріңді
Ал 1300 жылдары Қобаң және Тана-Днепр аймағынан Еділ-Жайыққа қоныс аударған қыпшақ-половецтер (қыдыр-қазақтар) мен қондыкер қазақтарының Х1Ү ғасырдың орта тұсынан, Қырға шығып, қазақылық жасай бастаған ұрпақтары Үстірт-Маңғыстау жеріне таралып, Маңғыстаудың таулы бөлігінің қақ ортасындағы тау-монолит негізді қамалды Шарұқ-қала деп атады. Бұл атау ықшамдала келе әуелі Шерікқалаға, одан Шерқалаға айналып кетті. Оның аталу төркіні де «жылан-қала» (шарук қала) немесе «әскер қала» (шерік қала) деп түсіндіріледі.
«Нәрік» және «Шора» жырларындағы есімдер - Әлі би мен Шораның, Нәріктің антогонизмі бізге Әлі образын сақтаған Ер Көкше – Ер Қосайларға, Манашұлы Тұяқбайға қатысты эпостық-жеттік ортаны еске түсіреді. Қарт Нәрік образының шежірелік Құдайкеге ұқсас екендігін (ол жөнінде жеке әңгіме бар) ескерсек, Шора мен Қосайдың бір бастапқы жергілікті, маңғыстау-үстірттік прототиптен өрбігенін жорамалдауға болады. ...Шора батыр – аузынан от шашатын айдаһардың нақ өзі. ...Зерттеушілер ортағасырлық қыпшақтарда жылан культі болғандығын айтады. С.М.Ақынжанов Дон-Тана бойындағы половецтердің бір қаласы болғанын, оның әртүрлі құжаттарда «Шарукань», «Чешуев», «Гайдары», «Змиев» болып әртүрлі жазылғанымен, қала атының этимологиясы барлық тілде «айдаһар», «жылан» дегенді білдіретінін жазыпты. Егер Шарукань қаласының аты «жылан», «айдаһар» дегенді білдіретін болса, онда Шарукань батырдың есімі де осындай мағынаға ие деген сөз.
Венгр-угор мифологиясында «шаркань» ұғымы бар. Шаркань – денесі жыландікіндей болатын қанаттың айдаһардың аты.
Шарукань мен Шар-отты-жылан образдарын бойына сыйдырған тама Нәрікұлы Шора да, половец Шарукань да қазақ үшін бөтен тұлғалар емес, сондықтан олардың бүгінгі қазақ жады мен мәдениетіне, әдебиеті мен өнеріне қайтып оралғандығын жөн көрдік.
Шерқала туралы белгілі жалғыз аңызда (көптеген еңбектерде жарық көрген) таудың үстінде қала болғаны айтылады. Жау тау етегіндегі қала бөлігін алса да, тау үстіндегілерді ұзақ айлар бойы жеңе алмайды. Сонда жау басшылары бірінің басына бұлар ұзақ уақыт бойы қалайша сусыз өмір сүре алады, таудың бір тұсында құдық болғаны ғой деген ой келеді. Сөйтіп, жау әскері таудың қапталынан үңгіп құдыққа апарар жол-ін қаза бастайды. Ақыры құдыққа жетіп, тау үстіндегілерге шымыраудан су алуға мүмкіндік бермепті (қауғаларының жібін қиып отырыпты не құдықты таспен толтырып, бітеп тастапты). Әбден қаталаған тау үстіндегілер берілуге мәжбүр болған деседі.
Бұл аңыз Шерқалаға емес, оның қасындағы Айрақты тауына қатысты деген әңгіме де бар. Айрақтының шығыс бетіндегі үңгір-жол туралы білетіндер, тіпті сол үңгірді көргендер бар деп естідік.
Бұл аңыз алғаш рет 1851-ж жазып алынған. Кейінгі қазақы нұсқаларында осы таудағы шайқасқандар қазақтар мен түрікпендер болып көрсетілгенімен, сол алғашқы хатқа түскен нұсқасында соғысқандардың этникалық тегі айтылмайды. Сондай тарихи оқиға болған ба, әлде аңыздың астарында кәдімгі-мифтік эпостық эпизод жатыр ма? Егерде тарихи болса, тау үстіндегілер кім? Тау астындағы жаулар кім? Бұл аңызды сонау Шыңғысхан заманына апарушылар бар, дегенмен осы оқиғаны 1390-жж есен-қазақтар мен Ақсақ-Темір әскерлері арасындағы жағдай деп те қабылдауға болар. Тек бұл да көп жорамалдардың бірі ретінде қала бермек.
Бізді әзірге қызықтыратыны – аңыздағы «інге кіру» ситуациясы. Ол қырым цикліндегі Қарасай-Қази (маңғыстаулық прототип нұсқасында Қырықкез бен Қади) жырындағы інге кіру арқылы Қондыкер қаласын алу ситуациясын еске түсіреді. Жырдағы осы оқиғаның Қобаң-Тамань аймағының тым ежелгі «құмырсқаға айналу» мифінен өрбігенін анықтаймыз. Бұл – сюжеттің пайда болу жағы. Ал, сюжетті тасу мәселесіне келсек, Х1Ү ғасырда Маңғыстауға келген қондыкер-қазақтар (қыдыр-қазақтар - есен-қазақ немесе айрақты жұртының негізгі этнокомпененттерінің бірі, дей-байұлдар) осы ежелгі мифтік-эпостық фрагментті де бұрынғы жерлерінен ала келген деп топшылау қиын емес. Шерқаланың басында кем дегенде 220-300 метрлік тереңдікке жететін құдықтың болуы күмәнді. Аңыз жалған айтпады десек, әңгіме жаңбыр мен қар суын жинақтайтын терең шұңқыр (котлован) туралы деп түсінген жөн. Оның есесіне Шерқаланың үстіне шығаратын үңгір-дәліздің болғандығы нанымды. Міне осындай үңгір-жол арқылы тау үстіндегі қарсыластарын жеңудің шағын, жергілікті оқиғасы болған да шығар, тек мұндай оқиғалардың бірі аңызға айналып кеткен. Кейін көне эпостық ұқсас сюжеттің детальдарымен толыққан» (С.Қондыбай «Есен-Қазақ» Алматы-2002. 118-129 беттер).
Шер сөзінің мағынасын толық түсіну үшін аталар сөзін тыңдап көрелік:
1. Шер – Жолбарыс (ер жүрек, қайратты, жүректі, батыл) деген мағынасы бар.
«Шер (Маң., Манғ., Шымк. Мақт.) ер жүрек, қайратты, жүректі, батыл. Молдағали – Шер жігіт (Маң,. Маңғ.).
«Шер (жолбарыс) (Орфографиялық сөздік Алматы-2007. 451 бет). «Жолбарыс бастаған ел жолбарыс болады» деген мақал солардан қалды.
«-Осы топтың ішінде,
Дабылы күшті ерлер бар
Қайраты асқан шерлер бар» (Қашаған «Бес ғасыр жырлайды» Алматы. 1989 жыл 104 бет).
«Сарыбай – Садыр, Әзілкеш,
Және дағы би Бекеш –
Айлықты алған бір күнде
Шер құданың дүлділі» (Тұрмағамбет Ізтілеуов).
«Қысыр емген тайдай боп
Қарсыласты екі шер («Алпамыс батыр» 223 бет).
«Қызылбастың елінен
Қазан деген ер шықты,
Жөн білмеген шер шықты.
...Ешкі малдың серкесін,
Ақсақал шер шертесін («Қобланды батыр»).
«Қайратын жиып, ер Қамбар
Шерінің барды қасына, -
...Сондай мықты шеріні,
Жалғыз-ақ ұрып қатырды.
...Мықтылығын шерінің
Тамаша қылды, ел көріп.
Шері – жолбарыс, қаһарлы, мықтылығына қарай айтқаны. Бұл сөзді батырға да қолданады («Қамбар батыр» жырынан).
Шер сөзінің Қазақтың батырлар жырында, әсіресе «Алпамыс батырда» кездесуі бұл ұғымның тарихының өте тереңде екенін білдіреді.
2. Қазақта Шер атағы айрықша Мұхаммед пайғамбардың күйеу баласы Әзіреті
Әлиге беріледі.
Әзіреті (Қазіреті) Ғали Шер – аты аңызға айналған Мұхаммед пайғамбардың күйеу баласы және Араб халифатының бас қолбасшысы болған адам. Шер сөзі бұл жерде батыр, ер, баһадүр деген мағынада қолданылған. Әйтпесе, Шер сөзі атамыздың есімінен кейін аталмас еді. Мысалы, Шыңғыс қаған, Әбілқайыр хан, Есет батыр, Мұрын жырау, Алшын Жалаңтөс бахадүр, Әйтеке би, Жебе мерген, Жиренше шешен, Нұр аңшы, немесе Қосай Жаналыұлы Абдолла қазірет, Қараш Құлбайұлы Ыбырайым ахун, Бегей Есжанұлы Қошмағанбет ишан, Тоқтамыс Алданұлы Төлесін молда т. т. болып елден ерек билік дәрежесі, лауазымы немесе кәсіби өнері адам атынан кейін жазылады. Демек, бұл жерде де «алдыңғы», «кейінгі» немесе бірінші болып атасының (руының), әкесінің және өзінің дүниеге келуі, екінші болып көрсетілген дәреже, атаққа ие болғандығы көрінеді. Демек, Шер сөзінің дүниеге келу тарихы Қазіреті Ғалиден әріге кетеді. Соған сәйкес Шерқала атауы да. Бұл жерде Әзірет (Қазірет) (сөз түбірі Әз, Қаз) қазақ атамыздың түпкі есімі, Ғали (Әли) өз есімі, шер - батыр, ер, баһадур деген мағына да берілген.
...« Атаңда Мұңал болғанда»
Босада болдың неғылып?!
Бұл жерде жүрген мен емес,
Біле-тұра соғысты
Жылағаның жөн емес.
Әзірет-шердің баласы –
Асан менен Құсайын,
Кербаланың шөлінде
Шейіт кеткен жоқ па еді?!» Бұл Ескелді Сүгірдің соғыста жүрген баласы Есқуатқа арнаған толғауынан үзінді (Жеткізген Сейітов «Сарын» Алматы. 2004. 146 бет).
...«Заманнан заман кеміген
Айтпалы жауап беріден,
Мұсылманды кәпірден
Мирасы екен қорғамақ
Келе жатқан бер қарай
Әзіреті Ғали – шеріден» (117 бет).
...«Дұшпаннан қорқып қайтпаған
Аршылан Ғали –шерде өткен» (154 бет).
...Тәңірберген атаңа
Қазақтың ұлы тең емес,
Дүреген одан батыр көп
Әзіреті Ғали шер емес,
Одан басқа жаһаннан
Батырлығы кем емес» (200 бет).
...«Ниетін пәктен бұрмаған,
Алланың Ғали шері еді
Дұшпаннан сағы сынбаған,
Қазіреті Біләлден
Махбузда азан тыңдаған» (262 бет).
...«Әзіреті Ғали шер
Дұшпаннан елін қорғаған» (Сәттіғұл «Аманат» Алматы-1996. 306 бет).
«Ғұлама жанның (Қожа Ахмет Иасауи) арғы тегі Мұхаммед (Ғ.С.) пайғамбарымыздан таралатынына, қасиетті жанның кіші қызы, сүйікті қызы, Фатима мен күйеу баласы Ғали шерден бері қарай бұтақ жайып келе жатқанына ешкім де дау тудырмайды (С.Дәуітұлы «Диуани Хикмет хақында» Алматы – 1998. 50 бет).
3. Шер (Шеркеш) - Адайдың барлық шежіре дерегі Шеркештерді бүкіл Алаштың (Қазақтың) кенжесі, яғни қарашаңырағының иелері 12 Ата Байұлдарының бір баласы деп атайды. Бұл бүкіл Алаш жұртымен мойындалған, дауға жатпайтын ақиқат.
«Сұлтансиық, Қыдырсиық, Бақтысиық, Адай, Таз, Есентемір, Беріш, Тотан тоқалдан туған 5 баланы қосып 12 ата дейді.
Сұлтансиықтан 5 бала, Қыдырсиықтан екеу – Шеркеш, Шенеш. Шенеш ерте өліп, әйелі екіқабат қалып, ер бала табады. Қыдырсиық оған Шеркешке қос болсын деп, Қосым деп ат қояды.
Шеркештің өз баласы үшеу, олар: Қойыс, Жауғашты, Шумақ.
Қосым – Шеркештің інісі Шенештің баласы болғанмен, кейін бұлар да Шеркешпіз деп кеткен.
Шеркешке кірме Қылыш пен Кестен деген екі жігіт өздерін Шеркешпіз дейді. Сонда Қылыш пен Кестенді қоса есептегенде олар бес арыс Шеркешпіз дейді» (Алшын Меңдалыұлы «Адай шежіресі» Алматы – 2002. 8-9 беттер).
4. Шер – қайғы, мұң.
«Ада қылып ақылды,
Көңілімде шер қалды» (Ергөбек Құттыбайұлы «Бес ғасыр жырлайды» Алматы. 1989. 332 бет).
«Құлынымнан айрылған
Мен бір шерлі байғұспын» (Түмен Балтабасұлы «Қарағым Сайын қайтейін» Алматы 2009 40 бет).
«Шер батса кім іздемес туған елін,
Тұлпар да көксемей ме туған жерін?!
Арқаның ардагері қалың алаш
Тұран да біле білсең сенің жерің!» Бұл Мағжан Жұмабаевтың жыр жолдарынан алынған үзінді (С.Дәуітұлы «Диуани Хикмет» жайында Алматы-1998. 10 бет).
«Сағынып елу төрт жыл байланды шер,
Тумамды енді қашан көз көреді» (И.Жеменей «Иран қазақтары» Алматы-2007. 98 бет).
...«Көптен бері қозғаусыз
Көкіректің қайғы шерлері» (136 бет).
«Құрғақ шайыр кейбіреу
Сөз білем деп желпініп
Мақтанады «сен» десе,
Сондай шайыр атанбақ
Тауқымет тартып көппенен
Азды-көпті шерлесе ( Сәттіғұл «Аманат» 248 бет).
«Шер (-лі) болды, жер жұтты, шер-шеменге толды - Қайғы-мұң басты (Шер болып еш жібімес менің кеудем (Ақан сері), Шер жұтқан ел анау (Ә.Нұрпейісов).
Шер көкірек – Уайымды, қайғылы, мұңды жан. Бәрі өліп жолдасымның, жалғыз қалдым, Боп жүрген шер көкірек серік едім (Айтыс).
Шер тарқатты, шерін басты (қозғады, шертті, шығарды). Ешкім жоқ, шер тарқатып көңіл ашар (С.Сейфуллин).
«Қожа Ахмет Иассауи «Диуани хикметінің» де шертер сыры, толғар түйіні де осы шындық» (С.Дәуітұлы «Диуани Хикмет» жайында Алматы-1998. 12 бет).
5. Шер, Шеру (әскер, қол, соғыс).
Шеру қол. Жорыққа аттанған қалың қол (әскер). Қалың шеру қол қандай (І.Жансүгіров).
Шеру тартты. Жорық жасады, сап құрып келе жатты. Манастар шеру тартып келе жатқанда, бұлардың алдынан бой бермей тулап жатқан Орхон өзені кездеседі (М.Ғабдуллин). Шығыстан шеру тартқан Шыңғыс немересі де қарақұрым қолын қайтарып өтті (Х.Есенжанов)» (Фразеологиялық сөздік Алматы-2007.760-761 беттер).
Шер (Ауғ., Ир.) жұт, жұттың қызыл түсті түрі» (Диалектологиялық сөздік Алматы-2007. 722 бет).
Бұл енді елін қорғаған ерлердің (Шерлердің) жорыққа аттануынан туындаған ұғымдар.
Бүгінгі Ресейдің Тюмень облысы аумағының үстімен өтетін Обь өзенінің жағасында Шерқала атты қала бар. Осы Шерқаланың маңайында, Тобыл (Тобольск) атты қала, Қазым атты өзен мен Қазым атты елді мекен бар. Бұлардың Ханты-Мансы автономиялық округі аймағында орналасқан.
Бұл атаулардың бәрі өз бастауын кәрі Манқыстаудан алады. Өздеріңіз көріп отырғандай Төменіміз-Тюмень, Тобылымыз (Тобышымыз)-Тобольскіге айналса да, Хан мен Манымыз, Қазымымыз бен Шерқаламыз әлі сол күйінде тұрған жоқ па?
Жоғарыда көрсетілген деректерден шығатын қорытынды:
Атам қазақтың сөз жасау қағидасы бойынша кез-келген топономикалық (жер, су, тау т.т.) атаулар адам атынан шығады. Және сол сөздің түбірінде, сол атаудың шыққан тегі (түбі) сақталады. Бұл сонау Адам атамызға Аллатағала сана беріп, тілі шыққалы бергі сақталып келе жатқан қағида. Сондықтан Шерқаланы өзге сөзден туындату дұрыс болмайды. Манқыстаудағы атаулардың барлығы дерлік түп атаулар. Өзге өңір, өзге ел-жұрттардағы атаулардың бәрі өз тегін осы жердегі атаулардан алады. Шерқала – таза қазақ сөзі.
Шерқала – біріккен сөз. (Ана тіліміздің сөз құрамын зерттейтін морфология саласы бойынша, екі немесе одан көп сөздің бірігіп, бір мағына беретін сөздердің түрін біріккен сөздер деп атайды). Шер және қала деген сөздерден тұрады. Құрамы: Ер, Шер, Ал, Ала, Қала болып шығады. Қаланың өзге елді мекендерден біз білетін бүгінгі айырмасы, тұрғандар санының көптігі ғана. Ал, шындығында:
Елді мекендер ауыл, кент, қалалардан тұрады: Ауыл – Ау және ыл (іл) деген екі біріккен сөзден тұрады. Ауылдың сөз түбірі «Ау» - Ауа анамыздың есімі болса, іл (ыл) – ілкі, ілгергі (алдыңғы, ең алғашқы, кез-келген құбылыстың бастау алатын жері) дегенді білдіреді. Соған сәйкес «Ыл» деген түбірден жасалған «қылдың да» мағынасы осы. Жуан (қалың) зат қылдай жіңішке болып басталады. Демек, ауыл атауы аналық текті білдіреді, яғни ең алғашқы бір ананың балаларының бөлек-бөлек үй болып, бәрінің бір жерде, бір ауылда тұрғанынан бастау алады.
Кент – сөз түбірі «ен», ары қарай кен, кент. Ен: а. белгі (кез-келген заттың, мысалы, малдың кімге тиесілі екендігін білдіреді); ә. Ен дала, кең дала (өте үлкен аймақ); б. бүкіл тіршілік иелерінің еркегінде болатын жыныстық дене мүшесі). Кент – ең алғашқы тұрғындарының саны көп үлкен елді мекен салған атамыздың есімі. Кенті атамыздың салған кенті де, моласы да Маңғыстауда, Кенті баба деп аталады. Кент аталық текті білдіреді. Ал Кентке тіркелген «баба» сөзі «кентте де» бастауын аналық тектен алатындар тұрады деген сөз. Бұл жерде Ана (баба) атауы Кенті атамыздың есімінен кейін тұр. Әйтпесе, Ана есімі Ауыл деген сияқты атаудың алдында, немесе ауыл дегендегідей бірінші буында тұрған болар еді.
Қала - сөз түбірі «ал», ары қарай ала, қала болып шығады. Ал (алғы, алғашқы, алдыңғы) деген мағына береді. Ала: а. Ауыл мен кент тұрғындарының мидай араласқандарын білдіреді; ә. Әр түстің (негізінен ақ пен қара), бірі биік-бірі аласа шың-құздардың, ағаштар мен бұталардың араласуы (Мысалы, Алатау); б. Әр түрлі ұлттардың араласуы т.т. Ал, «Қа» қара (Қарға бойлы Қазтуған) мен қазақ деген сөздің алдыңғы буыны. Демек, қала да бәрі тұрады деген сөз.
Тарих тағлымы: Құрметті оқырман! Еске ұста! Атам Қазақтың сөз жасау жүйесінде барлық ру мен тайпалардың (ел-жұрттың), кез-келген ұғымдардың шыққан тегі сөздің түбірінде тұрады. Осы түбір арқылы барлық ұғымдардың тегін таба аласың. «Сөз түбірі жаңылыспайды».
Шерқаланың сөз түбірі Ер, Адам (й) Атаның екі баласының кішісі Келімберді атамыздың есімінен шығады.
Келімберді – Ел, Кел, Ім, Елім, Ер, Ерді, Берді. Өздеріңіз көріп отырғандай Келімберді атамыздың ұрпақтары ағалары Қу Адай әке (Құдайке) ұрпақтарымен бірігіп ел болды, оны ерлері қорғады. Ел менен Ер ұғымы алғаш рет осы кезеңде дүниеге келді. Менің бұл тұжырымыма аталарымыздың ұзындық өлшемінің ең төменгі атауын «елі» (бір елі, екі елі, үш елі, т.т.) деп атауы толықтай дәлел бола алады. Ары қарай баршамызға белгілі, Сүйем, Қарыс, Кез, Қадам, Құлаш, Аршын, Шақырым болып кете береді.
Тарих дөңгелегі тоқтамайды. Күні бүгінде де «шамамыз келгенше» Елімізді Ерлеріміз қорғап жүріп жатырмыз. Алғашқы Ер атты атамыз, ерен ерліктің үлгісін көрсеткендіктен, арадан бірнеше ондаған мың жылдар өтсе де (Адай шежіресінде жетпіс мың делінеді) барша ұрпақ сол атамызға ұқсауға тырысып, Ер атамыздың атын Шер, Жолбарыс деп әспеттеп келеміз. Ештеңе мәңгілік емес, әр ұрпақтың шарықтау шегі мен кері қайтатын кезі болады. Демек, сондай кезеңдерді аталарымыз аңсап, Шердің алғашқы Жолбарыс атауына қайғы, мұң деген мағына берген. Айтса айтқандай, сол Шерлердің бүгінгі ұрпақтары өз ата жұртынан бөлініп Қап тауында Черкес атауымен өзге елдің (Ресей) құрамында өмір кешіп жатыр.
Жоғарыда көрсеткенімдей, Алшынның шежіре дерегіндегі 12 ата Байұлының бір баласы күні бүгінде де Шеркеш атанады. Демек, сол кезеңдердегі Шер (ер жүрек, қайратты, жүректі, батыл), Жолбарыс атанғандар солар. Демек, Ресей боданындағы Шеркештер, «енші алып бөлек шыққандарда», ал біздегі Қарашаңырақта қалған Шеркештер сол Шерлердің қарашаңырағының иелері болып табылады. Орыстың және өзге елдердің жазба тарихы «Қазақтың қайқы қылышын» «Шеркеш қылышы» деп те атаған. «Түздіктер» (Адайлар) шеркеш қылышымен, қанжармен, білте мылтықпен құралданған екен» (Гуго Штумм «Хиуаға жорық». Алматы-2010 44 бет).
Осы Шер атауына байланысты Манқыстауда төмендегідей топономикалық атаулар бар:
Шеркеш – жеке мола; Үстірттің қарнауының ернегіне таяу тұста, Маната асуынан солтүстік-батыста 2,5 км жерде.
Шеркешқұдық – Жылойдың бейнеулік бөлігіндегі Қарақұм массивінде орналасқан.
Шермішін – «Едіге» жырының Нұртуған жырау нұсқасындағы («Мәулімнияз Едіге»)
Тоқтамыстың, яғни Ноғай елінің басты топонимдік көрсеткіші, биік төбе ретінде аталады.
Тоқтамыс осы Шермішінге арнап өлең айтады, дәурендеген шағы осы төбемен
байланысты, 277-б.) (Едіге батыр. Алматы. Шеге-тас,1999).
Шерпеш – қорым; «Шеркеш» болуы да мүмкін. Оңды аулынан шығыста 60 км жерде.
Осы Шерқала тауының етегінде археологиялық жағынан жақсы сақталған Қызылқала бар. «Бұл қаланың ескі аты тарихи деректерде сақталмаған. Қазіргі аты XX ғасырдың 60 жж. дейін қызыл кірпіштер көптеп кездесетініне байланысты осылай аталып кеткен болуы мүмкін. Бүл ескерткіште XX ғ. 70-80 жж КСРО Ғылым Академиясының Л.Л.Галкин басшылығындағы Поволжье археологиялық экспедициясы ат үсті қазба жүмыстарын жүргізді. Бүл жүмыстардың есеп-қорытындылары қазіргі уақытта Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мүражайында сақтаулы. Қалашық 25 га жерді алып жатыр. Қызылқала қамалы жоспарда төрт бүрышты квадрат ретінде қүрылған (120x115 метр). Қамалдың бұрыштары дүниенің төрт тарапына бағытталып салынған. Қабырғаларының биіктігі — 3 метрге дейін сақталған. Қабырғалар жақсылап өнделген тастардан қаланған, солтүстік- шығыс кабырғасында кіретін есіктері болған, ішкі бөлігінде бүгінгі қүрылыстың тек қалдықтары ғана сақталған. Барлық жерде кірпіштердің, керамикалардың, шынылардың, металл пластиналарының қалдықтары кездеседі, қамалдың оңтүстік бүрышынан 15-20 метр аралықта 5-6 метр биіктікте, жоспарда дөңгелетіп салынған қүрылыс қалдығы кездеседі. Бүл қүрылыс та жақсы өнделген тастардан салынған жөне бүл ескерткіш карауыл мүнарасы болуы мүмкін. Қамалдың осы оңтүстік бүрышынан 10 метрдей аралықта 1981 жылы Л.Л.Галкиннің тобы қазба жүмыстарын жүргізген. Ол кісінің болжамы бойынша, бүл қүрылыс үй-усадьба. Ол жоспарда төрт бұрышты болып келген, ішіндегі бөлмелер саны төртеу және олар крест тәрізді қылып салынған. Сондай-ақ бұл экспедиция қамалдың оңтүстік-шығыс бағытында кірпіш немесе қыш ыдыстарын күйдіретін үш пешті анықтап зерттеген. Жоғарыда айтып өткеніміздей, қамалдың сыртқы бөлігінде де көптеген қалдықтар шашылып жатыр. Енді осы ескерткіш орналасқан жердің табиғатына назар аударсақ — бұл жерде ауыз су бұлақтары бар Самал, Саура сайлары, сұлу таулар: Айрақты, Акмыштау аты аңызға айналған Шерқала орналасқан. Сондай-ақ, табиғаттың тылсым сырларының бірі — шар конкрециялары шашылып жатыр. Тамаша табиғат, өмір сүруге қолайлы мүндай жерлерде адамзат баласы ертеден қоныстанған болуы күмәнсіз. Қазіргі уақытта қолымыздағы деректердің жылнамасы ІХ-Х ғасырлар шамасына келеді. Алдағы жүргізілетін зерттеу жүмыстары барысында нақты тарихи құнды деректер беруі күмәнсіз. Осындай ескерткіштердің болуы және осы жердің табиғатының көркемдігі болашақта туризм бизнесінің дамуына үлкен жол ашады деп үміттенеміз. Бәрімізге белгілі қазірде дүниенің дамыған мемлекеттерінің көбінде туризм саласы қазынаға көп қаржы әкеліп отыр. Ол үшін Маңғыстауда жақсы сақталған Қызылқала сияқты ескерткіштерде археологиялық қазба жумыстарын жүргізіп, ғылыми талдаулар жасап, туризм саласын дамытуға болады деп ойлаймыз (Мұрат Қалменов. Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорының археологі).
Негізінен бәрі дұрыс, тек қана көңілге қонбайтыны «Қазіргі уақытта қолымыздағы деректердің жылнамасы ІХ-Х ғасырлар шамасына келеді» дегені. Бұл енді Маңғыстаудың ежелгі тұрғындарының ақылына сыятын дүние емес. Негізгі тарихтың сөз, өлең, жыр, шежіре, дастандармен жазылатынын естен шығармау керек. Маңғыстауда Адам Ата ұрпақтарының 70 мың жылғы тарихы бар.



Тарих тағлымы: Құрметті оқырман! Еске ұста! Атам Қазақтың сөз жасау жүйесінде барлық ру мен тайпалардың (ел-жұрттың), кез-келген ұғымдардың шыққан тегі сөздің түбірінде тұрады. Осы түбір арқылы барлық ұғымдардың тегін таба аласың. «Сөз түбірі жаңылыспайды».
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім

Пікір білдіру:

Пікір қалдыру үшін тіркеліңіз немесе сайтқа кіріңіз.

Әлеуметтік желі арқылы кіру:

Соңғы аудармалар

EXO - Lucky One [kaz_sub]
EXO - Lucky One [kaz_sub]

Оңтүстік кореялық әйгілі бойз-бэнд EXO тобы бүгінде дәурені жүріп, дүркіреп тұрған топ болып отыр. Жігіттер тобы тек Оңтүстік Кореяда ғана емес, Азияда танымал. Қазақстанда да EXO тобының жанкүйерлері жетерлік. Басында он екі қатысушыдан құралғанымен, бүгінде топта он өнерпаз өнер көрсетеді. Әр қатысушы жан-жақты, талантты. Біз бұған дейін аталған топтың бірнеше бейнебаянын қазақшаға аударған едік. Назарларыңызға топтың "Lucky One" туындысын қазақша субтитрмен ұсынамыз. Аударған: Жарылқасын Мырза Тайминг,...

IU - The shower [kaz_sub]
IU - The shower [kaz_sub]

Ли Чжи Ын – оңтүстік кореялық 23 жасар әнші қыз. Оның сахналық есімі «I and You» (мен және сен) әуен арқылы бір бүтін бола аламыз дегенді білдіреді....

Күн ұрпақтары/ Сошедшие с солнца / Descendants of the Sun [kaz_sub]
Күн ұрпақтары/ Сошедшие с солнца / Descendants of the Sun [kaz_sub]

Ел: Оңтүстік Корея  Жанр: романтика, медицина, драма, комедия, боевик  Жыл: 2016  Режиссер: Ли Ын Бок Басты рөлдерде: Чжин Гу, Сон Хе Ге, Сон Джун...